نژلا نژاد
مفهوم «ادبيات متعهد» در تاريخ معاصر ما، بيشتر با آرمانهاي ايدئولوژيك و پيامهاي مستقيم سياسي گره خورده است. اما امروز وقتي از وظيفه و مسووليت ادبيات حرف ميزنيم، با تعريفهاي تازهتري مواجه ميشويم. براي واكاوي اين مسووليت در ميان نويسندگان مختلف، چارهاي نيست جز آنكه با هر كدام از آنها از منظر جهانبيني و تجربههاي فكري خودشان روبهرو شويم. گاهي اين تعهد در شكستن قواعد آشناي ژانر، برهم زدن قطعيتها و مسالهدار كردن واقعيت خود را نشان ميدهد. مثل جهان آثار شهريار وقفيپور. نويسندهاي كه علاوه بر ادبيات داستاني، در زمينه شعر، نقد و ترجمه هم حضور پررنگي دارد. حتي در انتخابهاي او براي ترجمه هم ميتوان همين دريافت از «تعهد نويسنده» را ديد. مثلا «بارتلبي محرر» هرمان ملويل نماد نهايي امتناع و مقاومت در برابر نظم مستقر است؛ «بازي ريپلي» پاتريشيا هاياسميت هم اثري است كه قرائت متفاوتي از مفهوم هويت دارد و آشكارا از قواعد ژانر جنايي آشناييزدايي ميكند. وقفيپور در داستانهايش مثل «ده مرده»، «سبكهاي حسادت» و «فصلهاي دوزخي انتهاي اتوبان ۶۱» هم زبان را به ابزاري صرفا براي بازتوليد وضع موجود فرو نميكاهد. گفتوگو با اين نويسنده در باب نسبت ادبيات و مفهوم تعهد را از نقطه تلاقي فرم داستان و امر سياسي آغاز كرديم.
اصطلاح «ادبيات متعهد» در ادبيات معاصر ايران به معياري براي قضاوت درباره ارزش ادبي آثار تبديل شده است در حالي كه نسلهاي مختلف با این مفهوم نسبت يكساني نداشتهاند. ميخواهيم روايت شما را از سِير تطور اين مفهوم بدانيم.
ابتدا بايد ديد ادبيات با چه كساني يا چه چيزهايي بايد «عهد» داشته باشد كه اگر بخواهيم روايتي خيلي كلي از تطورِ اين عهد و طرفهايش ارايه دهيم، ميتوان گفت در ابتدا اين تعهد به چيزي بيروني بوده است. مثلا آرمانهاي انسانگرايانه -يعني ايدئولوژيك- يا برنامهها و احزابِ سياسي كه در واقع معرفِ رويكردهاي، به ترتيب، راستگرا و چپگرا به مفهومِ «ادبياتِ متعهد» است كه در اولي - مثلا در «نقدِ نوي امريكايي- ادبياتِ متعهد، ادبياتِ ناب، ادبياتِ كلاسيك، ادبيات اخلاقي و از اين دست است و در دومي- مثلا در نقد جامعهشناختي يا ماركسيستي اوليه- ادبيات متعهد، ادبياتي در خدمت جامعه يا انقلاب اجتماعي است. در اين مرحله ادبيات امري بياني و تبليغاتي است و مفهوم «ادبيات متعهد» مفهومي پليسي، سركوبگر و پارانوئيدي است. در مرحله بعدي، تعهد دروني ميشود و ادبيات بايد به خودش متعهد باشد و هرگونه دغدغه غيرادبي را كنار بگذارد. در اينجا، ميبينيم ادبيات متعهد با ادبيات والا و مدرنيستي يكي شمرده ميشود و به قولي آدورنويي، ادبياتِ متعهد در فاصله انتقادياش با هرگونه تعهدِ غيرفرمال تعريف ميشود؛ اما در مرحله سوم، «تعهد» به شكلي بينابيني، يعني به شكلِ فرموله كردنِ نسبتِ اثرِ ادبي با بيرونش، تعريف ميشود و خود را هم از شرِ وسوسههاي تقدسمآبي و تصفيهگرايي و هم از ارزشگذاري خود را خلاص كرده است. اما اين روايت تنها وقتي ميتواند قابلاعتنا شود كه آن را بههمپيوسته و درهمتنيده با تطورِ نسبتِ نويسنده و اثرش خواند؛ اينكه در مرحله نخست، نويسنده اربابِ - و درستتر، خداي- نوشتهاش است و با نوشتن، افكارِ خودش را بيان ميكند؛ در مرحله بعدي كه با مفهومِ «مرگِ مولف» بازنمايي ميشود، نويسنده صرفا زائدهاي حقوقي شمرده ميشود و در مرحله سوم است كه نوشتن، خودش، ميشود تعمق در نسبتِ نويسنده و واقعيتش با اثري كه مينويسد. در اينجا، بارِ ديگر با اين حكم روبهرو ميشويم كه افقِ فكري عصرِ ما را ماركس و فرويد شكل دادهاند و دو مفهومِ «تعارضِ طبقاتي» و «ناخودآگاه» حدودِ معرفتي ما را تشخص ميبخشند؛ به عبارتي، اولي به آنتاگونيسم و تضادِ رفعناشدني و در عينِ حال، برسازنده «امرِ اجتماعي» ناظر است و ميتوان گفت با معماي «زندگي» درگير است و دومي ناظر به آنتاگونيسم «تفاوت جنسي» و درگير با معماي «جنسيت» و «مرگ» است.
حالا اگر بار ديگر به شاكله تطور مفهوم «تعهد» بازگرديم، ميبينيم در يك طرف، يعني سمتِ راستگرا، «هارموني» و «وحدت» مفاهيمِ كاركردي اصلياند؛ حال آنكه در طرفِ ديگر، «مبارزه» و «تضاد» كاركرد ساختاردهنده را به عهده دارند. به عبارت ديگر، اولي با «هويت» و «فرهنگ» مشخص ميشود و دومي با «ميل» و «سياست».
با اين شرح، معلوم ميشود كه براي من، ادبيات متعهد ادبياتي سياسي و سياسيكننده است، ليكن اين عمل سياسي در پروژه ادبي مجالِ ظهور مييابد و از اين رو، در سمتِ «امرِ نو» و «آشوب» قرار ميگيرد. به عبارتِ ديگر، ادبياتِ متعهد ادبياتي است كه اين شعارِ مائوئيستي را جدي ميگيرد كه «يك دو ميشود» يا «يك شكافخورده است»: ادبياتِ متعهد مولد پرسش است و نه پاسخ؛ اگر چه بنبست را نشان ميدهد؛ لزومِ ساختنِ راهِ گريز يا برونرفت را فرياد ميكند. زماني گئورگ لوكاچ مشخصه اصلي رمان را مركزيتِ شخصيتِ پروبلماتيك دانسته بود و حالا ميتوان گفت مشخصه ادبيات متعهد پروبلماتيك بودنش است؛ يعني ادبياتي كه امكانات خودش را به ته رسانده باشد و به نقاطِ محالِ فرمالِ خود رسيده باشد؛ زيرا تنها از اين طريق است كه ميتواند در تغييري واقعي سهيم باشد؛ زيرا اين نقاط محالِ فرمال تمثيلي از همان نقاط محال امر اجتماعي است؛ چنان كه مثلا كرمود بحرانِ روايي پايان در ادبيات پس از جنگ جهاني دوم را بازتابي از ناتواني سياست در پايان بخشيدن به وضعيتِ موجود ميشمرد.
در «فصلهاي دوزخي انتهاي اتوبان ۶۱» مرز ميان واقعيت و خيال، يقين و سوءظن، خواب و بيداري را تا حد زيادي از بين بردهايد. اين دشواري خواندن تجربه مهمي است كه با وضعيت جامعهاي كه ترسيم كردهايد، مساله بحران هويت و تن ندادن به رابطه علي و معلولي، همپوشاني دارد. شايد بعضيها اين بيثباتي را بازي فرمي يا تجربهاي صرفا درونمتني ببينند، اما به نظر من داستان بيآنكه مستقيم سراغ سياست برود، نسبتي سياسي با جهان دارد. شما اثرتان را به كدام خوانش نزديكتر ميبينيد؟
پرنسيپهاي حرفهاي ايجاب ميكند از صحبتِ مستقيم در موردِ كارهايم پرهيز كنم؛ اما به من چه؟ راستش اين دو قرائت نافي يكديگر نيستند؛ اگر چه هنگامِ نوشتن، با مسائلِ فرمي درگير بودم؛ مثلا اينكه تا كجا ميتوانم چارچوبهاي مرجع را تكثير كنم؛ از چند فرم نوشتاري، مثلا گزارش روزنامهاي؛ داستان پليسي؛ شايعات و جوكها؛ اساطيرِ شهري؛ كميك استريپ و نظايرشان، ميتوانم استفاده كنم؛ چقدر ميتوانم يك جمله فارسي را ادامه بدهم و قسعليهذا. البته ديدگاهِ سياسي، پيشتر در انتخابِ شخصيتها -نويسندگانِ ممنوعالكار؛ معتادها؛ زندانيان و اقليتهاي جنسي- و مضمونِ برساختنِ يك نسل -كه در واقع، هميشه داستانِ به فنا رفتنِ همان نسل است- فعال بوده است. به هر حال، هر كسي با ابزارِ خودش بايد فكر كند: فيلسوف با مفاهيم، نقاش با رنگ و كمپوزيسيون و نويسنده با روايت و گفتهها.
مناقشه سوءتفاهمبرانگيزي در اين سالها عمدتا از سوي افراد يا گروههايي در فضاي ادبي به وجود آمده كه پيچيدگي و تجربهگرايي اثر ادبي را امري مذموم ميخوانند و سعي ميكنند آن را صرفا به بازيهاي فرمي و علايق گروهی محدود فرو بکاهند . در حالي كه ساده و قابلفهم بودن، متضمن ارتباط عميقتر با واقعيت نيست. اين دشواري يا خوشخواني از نظر ادبي اساسا چقدر اهميت دارد؟
فكر نكنم دشواري يا روان بودن معياري قابلِ قبول براي پرداختن به آثارِ ادبي باشد؛ مثلا فرض كنيد يكي به جويس گفته باشد «آقا، اين رمانِ آخرتون رو بايد يهكم سادهتر مينوشتين». از طرفي، هميشه پيش ميآيد كه چيزي در نقطه كورِ شناختي ما باشد و براي خيليها شناختش سهل و براي ما ناممكن باشد؛ فراموش نكنيم حتي نابغهاي مثلِ ابنسينا هم چهلبار ارسطو را خواند و نفهميد. در ثاني، فهم مقولهاي چندان اساسي در برخورد با ادبيات نيست. مثلا جوك خوب جوكي است كه اول ما را بخنداند، بعد معنياش را بفهميم؛ در واقع، هرگاه معناي جوكي را بفهميم، ديگر خندهدار نخواهد بود؛ همانطور كه با توضيح يك جوك تنها چيزي كه نصيبمان ميشود ملال و دلزدگي و حس بيمزگي است. اين دغدغه را شايد بتوان ناشي از اين نگراني دانست كه نكند آثار جدياي را از روي تنبلي از دست بدهيم؛ كه بايد قبول كرد امكانش هست؛ به هر حال، دنيا دار عدل و داد نيست؛ هر گونه اعتقادي به توازن و كارما نيز صرفا باز كردنِ مكاني براي نفرين و نفي كارما است؛ چرا كه راهبانِ برهمايي از معتقدانِ كارما پول طلب ميكنند كه كارمايشان را تغيير دهند. شايد هم بتوان در آن، نوعي سرزنش و كنايه زدن به نويسندگان باشد كه «چرا اينقدر خودپسنديد كه فكر ميكنيد بقيه وقت ميگذارند براي سروكلهزدن با كارهايتان؟» كه جواب من اين است كه «فكر نميكنم».
در داستانهايتان نيز با زباني مواجهيم كه اغلب از قراردادهاي رايج روايت فاصله ميگيرند و اجازه نميدهد زبان فقط وسيلهاي شفاف براي انتقال يك داستان باشد. آيا ميتوان از اين منظر گفت نقطه آغاز تعهد شما نه لزوما «موضوع سياسي»، بلكه خود «زبان» است؟ تعهد به اين معنا كه زبان را به يك ابزار خنثي و شفاف براي بازتوليد واقعيت موجود تبديل نكنيم؟ يعني اينبار به جاي اينكه [بهقول محمد مختاري] «زبان به كام سياست»هاي موجود بچرخد، چرخ ديگرگون شود و سياست به دام زبان بيفتد!
راستش به عنوان روانكاو هر روزه با اين واقعيت روبهرو ميشوم كه زبان در كاربردش هيچگاه شفاف و بيطرف نيست؛ مثلا زياد پيش ميآيد كه فردي كه به سندروم روده تحريكپذير دچار است، چطور با اصطلاحات گوارشي و دفع، واقعيت را توصيف ميكند؛ يادِ نيچه ميافتم كه معتقد بود فيلسوفان اخلاق مطابق با وضعيت اجابت مزاجشان ميانديشند. البته منظور من جزیيتر است: ما واقعيت را از جايي ميبينيم كه بر آن ايستادهايم و از آنجا، هر جا را هم كه ببينيم، جايي كه بر آن ايستادهايم، نميتوانيم ببينيم. از طرف ديگر، ما پشت سرمان را از واكنش مخاطبمان استنتاج ميكنيم، يعني آنچه را نميبينيم، از روي رفتارِ ديگري استنتاج ميكنيم. اين تحريفِ دوگانه كافي است تا نشان دهد هيچ موضع و هيچ سبك كاربردي از زبان شفاف يا درست نيست. اين اعتقاد كه نسخه يا شيوه شفاف و درستي از مثلا كاربردِ زبانِ فارسي وجود دارد، عملا برابر است با اعتقاد به يك روايتِ واحد و معتبر از واقعيت؛ اما اگر براي اينكه نشان دهيم چنين تكثري وجود دارد، در مقابلِ نسخه فرضي درست از زبان و واقعيت رسمي، يك بديل و آلترناتيو قرار بدهيم؛ عملا قبول كردهايم كه چنين نسخه درستي وجود دارد. چرا؟ چون شدهايم زائدهاي بر آن، حتي به شكل مخالفخوانش.
من خودم به چند شكلِ خاص از شكاف انداختن در اين نسخه مفروض علاقهمندترم، اشكالي كه البته مرسوم هم هستند: يك گفتار رسمي حرفهاي را در بافت و زمينهاي نامربوط به كار بگيرم: مثلا اگر گفتار حقوقي را براي ترجمه دلِ تاريكي جوزف كانرد به كاربگيريم، با همان اثر طنزآميزي روبهرو ميشويم كه بخواهيم صحنهاي [...] را با گفتار پزشكي توصيف كنيم. به همين منوال، اگر اصطلاحات زبان فارسي را به شكلي تحتاللفظي به زباني بيگانه ترجمه كنيم و بعد، دوباره به شكلي تحتاللفظي آن را به فارسي ترجمه كنيم، گاهي به نتيجههاي جالبتوجهي ميشود رسيد. گاهي هم براي دور زدن سانسور از اين بازيها استفاده كردهام: زماني مميزِ مجموعه داستانم - در وزارتخانه- با صفتي كنار نيامد، اما اصلاح آن به شكل غيرِ نا+آن صفت به نظرش مطلوب آمد و مجوزي گذرا صادر كرد. در اين بازيها، دستِكم زبان و روايتِ مرسوم دست انداخته ميشوند و هنگامي اين توهمِ واحد و عالِمِ مطلق فرو ميريزد كه ناتوانيها و محالاتش پررنگ شود. [...] خب، انگار خيلي حاشيه رفتم. بله، حق با شماست. به قولِ پیير ماشِري، واقعيت تنها براي گروهي روشن است كه ميخواهد وضعِ موجود اليالابد ادامه يابد؛ اما براي آنهايي كه وضع موجود پذيرفتني نيست، واقعيت هميشه مشكوك و پر از حفره است.
آثار داستاني شما، سوژهاي را نشان ميدهند كه ديگر رابطه سادهاي با جهان ندارد. از اين منظر، شايد بتوان مفهوم تعهد را دستخوش نوعي دگرديسي دانست، از «ادبياتي كه ميخواهد چيزي را درباره جهان بگويد» به «ادبياتي كه نميگذارد جهان به همان سادگي كه قدرت، ايدئولوژي يا عقل متعارف معرفياش ميكند، فهميده شود». آيا اين تعريف از ادبيات متعهد براي شما قابل قبول است؟
بله؛ شايد حتي بتوان به شكل ديگري هم اين توصيف را بيان كرد: ادبياتِ راستين يا متعهد واقعيت را مسالهدار ميكند. اما چگونه؟ مثلا وقتي ماركس ميگويد «فيلسوفان تاكنون جهان را تفسير كردهاند و اينك بايد جهان را تغيير داد»؛ منظورش چيست؟ يعني كدام فيلسوف جهان را تفسير كرده و اين تفسير، تغييري را در جهان پيش نياورده است. به عبارت ديگر، در كدام فلسفهاي ميتوان خطي واضح ميانِ تفسير و تغيير كشيد. يا چگونه هگل ميگويد «جغدِ مينرواي فلسفه هميشه شامگاهان به پرواز درميآيد» وقتي فلسفه را عاليترين يا آخرين شكلِ تفكر ميشمرد؟ يا جمله - منتسب به- لنين كه «اگر واقعيت با نظريه نخواند، بدا به حالِ واقعيت!» را چرا نميتوان نمونه اعلاي ايدهآليسم دانست؟ جواب به اين پرسشها يا توضيحِ اين احكام به شكلي نظاممند در مجالِ يك مصاحبه ادبي نميگنجد؛ پس فقط به اين نكته اشاره ميكنم كه در هر سه اين موضعگيريها، قصد نه توضيحي درباره فكر، بلكه مسالهدار ساختنِ رابطه معمول و بديهيشده ميانِ واقعيت و فكر است؛ آن هم بدين صورت كه در عينِ پررنگ ساختنِ يك قطب، دوري باطل ايجاد ميكند كه تنها راه خلاصي از آن، ابداع، خلاقيت و معرفي يك امر نو است. فيالمثل، اگر قرار باشد فلسفه گذشته با «تفسير» تعريف شود و فلسفه اينك يا معاصر با «تغيير»، اين تغيير خودِ فلسفه و جهان را هم شامل ميشود؛ به عبارتِ ديگر، فلسفهاي كه مفهومِ جديدي ايجاد كرده باشد، ميتواند مدعي تغييرِ جهان باشد. به همين صورت، ادبياتِ متعهد هم تنها ميتواند ادبياتِ امرِ نو باشد. در يك سطح، تالستوي و چندلر نويسندگاني متعهدند چون شخصيتهايي چون آنا كارنينا يا فيليپ مارلو، عملا شخصيتهايي تاريخياند (حتي ميشود گفت چنين شخصيتي هميشه دو بار دنيا ميآيد: شرلوك هولمز، پس از مرگِ ناشي از سقوط از آبشار در نتيجه گلاويز شدن با پروفسور موريارتي، دوباره زنده ميشود؛ آن هم به دليلِ تظاهرات مردمِ لندن در واقعيت؛ در سطحي ديگر، گوستاو فلوبر و گابريل گارسيا ماركز، با ابداعات فرمي در روايت نيز نويسندههايي متعهد خواهند بود. اما تنگنا در اينجا است كه اين امرِ جديد حاصل فرآيندي طولاني و در عين حال، پرريسك است؛ چرا كه در نهايت هم نميتوان تضمين كرد امر نو پيش خواهد آمد. براي روشن شدنِ اين نكته هم شايد بد نباشد به حكمي پارادوكسيكال از آرتور رمبو متوسل شويم، اين حكم كه «وظيفه هنرمندِ مدرن ويران كردنِ پيوسته و منضبط - يا همان عقلاني- عقلانيت است.»
شايد دشواري مفهوم «ادبيات متعهد» در اين قرائت باشد كه گاهي از پيش تعيين ميكند نويسنده بايد به چه چيزي وفادار بماند! حال آنكه خود ادبيات ممكن است اين وفاداري را به پرسش بكشد. امروز اگر بخواهيد براي مسووليت نويسنده تعريفي ارائه كنيد، بدون آنكه از اصطلاح «ادبيات متعهد» استفاده كنيد، اين مسووليت را چگونه توضيح ميدهيد؟ نويسنده بايد به چه چيزي وفادار بماند: به تجربه انساني، به حقيقت، به زبان، به امكان نقد جهان...؟
شايد اگر قرار به وفادارياش باشد، بتوان گفت احتمالا وفادارياش به خيانت خواهد بود.