يادداشتي بر رمان «سايهها در باد» نوشته علي فتحاللهزاده
گفتوگو، زن و ميراث بيسلسلهمراتب
احمد ابوالفتحي
«ما كه به مهرباني/ مهر ميورزيديم/ ما كه جز از چشمه محبت/ تشنگي فرو نمينشانديم؛ / براي مقابله با خشونت/ خشونت ورزيديم.» اين بند از شعري كه صمد يكي از سايههاي اصلي رمان «سايهها در باد» به نگار، شخصيت محوري رمان فرستاده است، شايد فشردهترين تصوير يك نسل باشد: نسلي كه براي مبارزه با خشونت، به خشونت تن داد و بعدها خودش اولين قرباني اين منطق شد. اين بند، كليد ورود به پرسشي است كه «سايهها در باد» در سراسر خود با آن دستوپنجه نرم ميكند: آيا راه ديگري هم بود؟ راهي كه نه از جنس خشونت باشد؟
گفت وگو
رمان «سايهها در باد» بازگشتي است به شيوه قصهسرايي راويان مشروطه. بازگشتي نه فقط در شيوه، بلكه در نگرش و الگوي عمل و پيشنهاد و از همان فصل نخست، نسب خودش با سنت روايي برآمده از آن را فاش ميكند. نگار در تاريخ خوانده است كه عبدالرحيم طالبوف، يكي دو سال پس از پيروزي انقلاب مشروطيت، در نامهاي به دوستش علياكبر دهخدا با چه حدت و شدتي از چند دستگيها و هرج و مرج حاكم بر جامعه ناليده است. اين هشدار صد ساله بلافاصله با حال روايي رمان پيوند ميخورد: نگار نگران است كه از دل همين هرج و مرج دوباره «ناپلئوني وطني» سر بر بياورد. همانگونه كه طالبوف در فصول ابتدايي مسالكالمحسنين تلاش ميكند از مسير تبادل نظرات، نوري به تاريكخانه خرافات بتاباند، در سايهها در باد نيز فتحاللهزاده به نور تاباندن به تاريكخانهها مشغول است. تاريكخانههاي كهنه و نو. طالبوف در «كتاب احمد» سياست و اخلاق را نه با موعظه كه از مسير گفتوگوي پدر و پسر منتقل ميكند. او در «مسالكالمحسنين» نيز زير پوست يك سفرنامه، گفتوگوهاي بلندي درباره خرافهستيزي و اصلاح اجتماعي جا داده بود. بدنه اصلي «سايهها در باد» دقيقا همين روش را از آن خود كرده: نه توصيف كه مناظره امكان روايي مطلوب رمان براي انتقال ايدههايش است. رمان از همان ابتدا با مناظره آغاز ميشود: گفتوگوي نگار با دكتر كاتوزيان بر سر عدالت قضايي. پس از آن نيز در جاي جاي رمان، مناظرهها به مهرههاي ستون فقرات آن تبديل ميشوند: دلبر و فريده بر سر سوسياليسم و آزادي فردي به مباحثه ميپردازند؛ پدربزرگ و فرهاد در مورد خرافات، راز پويايي جامعه، اخلاق و حقوق مليتها تبادل نظر ميكنند، نگار و آلما، سالها بعد در تبعيد، دموكراسي و استبداد را واكاوي ميكنند. مناظرههاي ريز و درشت ديگري نيز در لابهلاي رمان نقش اساسي ايفا ميكنند. اين شيوه اگر بدون بسترسازي روايي و فارغ از چالش بين شخصيتها پيش گرفته ميشد اثر را با خطري مواجه ميكرد كه گئورگ لوكاچ، نظريهپرداز رمان تاريخي، آن را «توصيف» يا رپورتاژ مينامد: جايي كه ايده ديگر از دل كنش دو آدم بيرون نميآيد، بلكه مستقيما از زبان يكيشان، در قالب سخنراني، تخليه ميشود. به عنوان مثال، مناظره آلما درباره استوانه كوروش، اگر بدون فضاسازي كافي و تبادل نظر خلاق بين دو شخصيت رخ ميداد ميتوانست مصداق بارز چنين خطري شده و به درس تاريخ شبيه باشد تا محاوره دو زن در يك كافه. اما نكته اين است كه رمان فتحاللهزاده تنها، ميراثدار طالبوف نيست كه گفتوگو را روش آموزش ميداند، بلكه به قاعده لوكاچي نيز وفادار است كه ديالوگ را ابزار كنش زنده دو انسان تلقي ميكند. اين رويكرد در پاسخ پدر بزرگ به فرهاد به خوبي نمايان است: «... خاصيت بحث همين است؛ بدون به چالش كشيدن طرف مقابل و خوب گوش كردن و مستدل و منطقي پاسخ دادن حقيقتي روشن نميشود.»
نتيجه اينكه رمان «سايهها در باد» از سبكي تلفيقي پيروي ميكند كه از درهمآميختن دو الگو؛ الگويي كه طالبوف از پيشنهاددهندگانش به جهان روايت ايراني بود و الگويي كه لوكاچ پيشنهاد داده بود، پديد ميآيد. آشتي اين دو الگو كاري ظريف و خطير است كه نويسنده در اكثر مواقع از پس آن به خوبي برآمده است اما مواردي نيز به چشم ميخورد كه كفه ترازو به نفع آموزش سنگيني ميكند و تنش مابين دو سبك كهنه و نو عيان ميشود.
صدايي كه از آن زنان است
همانگونه كه گفته شد، «سايهها در باد» در جا زدن در رويكردهاي طالبوف نيست. اين اثر در مسير طالبوفياش، امكانهاي تازهاي كه براي يك ذهن روشنيجو و روشنگر در دوره معاصر فراهم بوده را مدنظر قرار داده و از همين رو، صداي اصلي اثر را صداي زنان قرار داده و ساختار عمودي مناظرات را نيز متزلزل كرده است. در «كتاب احمد» اثر طالبوف، گفتوگو ميان پدر و پسر است؛ ساختاري عمودي، حتي وقتي محتوايش اصلاحطلبانه است. در «سايهها در باد» برعكس، صاحبان اقتدار گفتوگو زناند. نگار با استاد حقوق خود نه از موضع شاگرد منفعل كه با پرسشهايي كه استاد را به دفاع واميدارند وارد مباحثه ميشود. دلبر، فريده زنداني سياسي چپ را در تنگناي منطقي قرار ميدهد: «شنيدن اين حرفها از دهان تو كه خودت زنداني سياسي هستي و قاعدتا بايد ارج و قرب آزادي فردي را عميقا درك كرده باشي عجيب است. اگر آزادي فردي را از نظام سياسيبرداري چه ميماند؟ آزادي شكم؟» و فريده با همه اقتدار ايدئولوژيكش عقب مينشيند: «راستش نميتوانم قول اين يكي را بدهم.» اين اقتدار زنانه در جاي ديگري از رمان با راهاندازي نشريه دانشجويي «خر بر چمن» خود را نشان ميدهد. دلبر، صبا و پريزاد، بيهيچ رهبري يا ساختار تشكيلاتي، طنزنامهاي ميسازند عليه آنچه متن «مثلث خفقان و سانسور» مينامد: جمود فكري دانشجويان چپ در مسائل اجتماعي و ابتذال طرفداران اندك و نوكيسه رژيم شاهنشاهي. اينجا لوكاچ از زاويه ديگري به كار ميآيد؛ او قهرمان موفق رمان تاريخي را كسي ميداند كه نه رهبر تاريخ است و نه ناظر بيروني، بلكه فردي است «ميانمايه» كه از دل سرنوشت شخصياش، نيروهاي اجتماعي دورهاش قابل مشاهده ميشوند. دلبر و دوستانش دقيقا اين نقش را، اينبار در شكل جمعياش ايفا ميكنند.
نقد سلسلهمراتب از درون
عميقترين لحظه نقد رمان به سياست سلسلهمراتبي، نه از زبان يك مخالف بيروني، كه از اعتراف خود نگار به سازمانش بيرون ميآيد: «من پس از ورود به سازمان، به تدريج ايمانم را به مبارزه مسلحانه از آن دست كه سازمان در حال انجامش بود از دست دادم و به جرگه جازدهها، بريدهها، خردهبورژواها، و فردگراها پيوستم...! شما حتما درباره تصفيههاي خونين سازماني و مجازات اعدام كساني كه ديگر مشي سازمان را قبول نداشتند خبر داريد.» اين اعتراف، در دل رماني كه قهرمانانش بازماندگان همين سازمانند، تصويرگر ويراني مدلي است كه با تقاضاي وفاداري كوركورانه به «مشي سازمان» حتي اعضاي خودش را قرباني ميكند.
گفتوگو به جاي تقابل
اگر اين رشتهها را كنار هم بگذاريم، آنچه از «سايهها در باد» بيرون ميآيد نه مانيفستي صريح، بلكه الگويي است كه رمان بيآنكه نامش را ببرد، پيشنهاد ميكند. در برابر فضايي كه بايكوت، تهديد و تقابل، اصولي پذيرفته شدهاند، نشريهاي بيرهبر مينشاند كه با خنده و استدلال كار ميكند. در برابر مناظرههايي كه گاه به سخنراني يكطرفه سقوط ميكنند، صحنههايي مينشاند كه در آنها طرف مقابل واقعا با درك منطق استدلالي و بر پايه گفتوگو، عقب مينشيند يا دستكم مجاب ميشود، نه از سر تسليم كه از سر استدلال.
رمان بيآنكه شعاري بدهد، همان شعري را كه صمد براي نگار نوشته بود دوباره به ياد ميآورد: راه مقابله با خشونت، خشونت تازه نيست. شايد همان گفتوگويي است كه زنان و مردان اين رمان، نسل اندر نسل، از طالبوف تا نگار و دلبر و آلما، در برابر بادي كه ميخواهد خاموششان كند، همچنان ادامه ميدهند. سايهوار و ماندگار. سايهها حتي وقتي كه در باد هستند، بر باد نميروند.