اروپا؛ از معماري برجام تا خزيدن به حاشيه ديپلماسي (28)
محمدجواد حقشناس
سالهاست اروپا از حضور سياستمداران جهانديده و اثرگذار در تراز جهاني فاصله گرفته است. قارهاي كه چرچيل، دوگل، هلموت كهل، تاچر و مركل را به صحنه سياست معرفي كرد، امروز با پرسش رهبري راهبردي روبهرو است. اين شخصيتها، با همه تفاوتهاي فكري و سياسي، در بزنگاههاي تاريخي قدرت تصميمگيري و تاثيرگذاري بر معادلات جهاني داشتند. آيا رهبران امروز اروپا ميتوانند فراتر از ملاحظات كوتاهمدت، آينده اين قاره را رقم بزنند؟پس از بحران فراگير ناشي از تهاجم نظامي روسيه به اوكراين، جنگ ايران و امريكا اين چالش را آشكارتر كرده است. اروپا كه هنوز با پيامدهاي اقتصادي و امنيتي جنگ اوكراين دست به گريبان است، اكنون با بحران خليجفارس مواجه شده؛ بحراني كه افزايش بهاي انرژي، اختلال در تجارت و فشار تورمي آن مستقيما بر معيشت شهروندان اروپايي اثر ميگذارد. رهبران فرانسه و آلمان نيز نسبت به اين پيامدها هشدار دادهاند. پس چرا اروپا، با وجود زيان آشكار از تداوم جنگ، به جاي ابتكار ديپلماتيك مستقل، عمدتا در مدار سياست واشنگتن حركت ميكند؟ تناقض آنجاست كه برخي دولتهاي اروپايي از مشاركت مستقيم در جنگ گسترده فاصله گرفتهاند، اما همكاريهاي دفاعي و لجستيكي با امريكا را ادامه دادهاند؛ هر چند بايد ميان اقدامات رسمي ناتو و همكاريهاي دوجانبه اعضاي آن تفاوت گذاشت. پرسش پابرجاست: چرا قارهاي كه هزينه جنگ را ميپردازد، در تصميمسازي براي پايان آن سهمي متناسب با ظرفيتهاي خود ندارد؟ اين انفعال براي اروپايي كه روزگاري معمار ديپلماسي هستهاي ايران بود، معنادارتر است. توافق سعدآباد در ۲۰۰۳ و توافق پاريس در ۲۰۰۴ با ابتكار بريتانيا، فرانسه و آلمان شكل گرفت. خاوير سولانا، كاترين اشتون و فدريكا موگريني نيز در مراحل بعدي مذاكرات نقشآفريني كردند تا سرانجام برجام در ۲۰۱۵ حاصل شد. اروپا آن زمان نشان داد كه ميتواند با ديپلماسي چندجانبه در حل اختلافي پيچيده اثرگذار باشد. خروج ترامپ از برجام در ارديبهشت ۱۳۹۷، محدوديت اين توانايي را آشكار كرد. سه كشور اروپايي با تصميم امريكا مخالفت كردند، اما نتوانستند منافع اقتصادي توافق را براي ايران حفظ كنند. سازوكار اينستكس نيز پس از عملكردي ناچيز در ۲۰۲۳ منحل شد.
شكاف ميان اراده اعلامي اروپا و توان عملي آن در برابر تحريمهاي واشنگتن، به يكي از عوامل فرسايش اعتبار ديپلماتيك قاره تبديل شد. ريشه مساله البته فراتر از ايران است. اروپا پس از جنگ جهاني دوم، امنيت خود را تا حد زيادي بر قدرت نظامي امريكا و ناتو بنا كرد. اين پيوند در جنگ سرد مزاياي امنيتي داشت، اما استقلال راهبردي اروپا را نيز محدود ساخت. امروز حتي هنگامي كه منافع راهبردي دولتهاي اروپايي با سياستهاي واشنگتن تعارض دارد مانند ماجراي واگذاري گرينلند به امريكا، ملاحظات امنيتي اتحاد فراآتلانتيكي بر تصميمهاي آنان سايه مياندازد. اقتصاد اروپا نيز با دشواريهاي فزاينده مواجه است: كندي رشد بهرهوري، تنشهاي سياسي و اجتماعي پيرامون مهاجرت، سالخوردگي جمعيت، عقبماندگي در برخي فناوريهاي نوين، رقابت چين و امريكا و از دست رفتن انرژي ارزان روسيه، بهويژه صنعت آلمان را تحت فشار گذاشته است. مهاجرت، در عين ايجاد چالشهاي ادغام اجتماعي ميتواند بخشي از كمبود نيروي كار را جبران كند. جنگ خليجفارس فشار انرژي را تشديد كرده و اختلافات داخلي درباره مهاجرت، روسيه و سياست دفاعي نيز دستيابي به موضع مشترك را دشوارتر ساخته است. در اين ميان، بريتانيا جايگاهي ويژه دارد. لندن صرفا يكي از سه طرف اروپايي برجام نبود؛ طي نزديك به دو قرن در معادلات راهبردي، سياسي، اقتصادي و امنيتي خليجفارس و خاورميانه نقشي تعيينكننده داشت. از كويت، بحرين و قطر تا شيخنشينهاي تشكيلدهنده امارات، از روابط تاريخي با عمان تا نقش بريتانيا در ساختار سياسي عراق و اردن پس از فروپاشي عثماني، اين ميراث هنوز در مناسبات منطقه بازتاب دارد. خروج بريتانيا از شرق سوئز در ۱۹۷۱ پايان روابط گسترده سياسي، اقتصادي و امنيتي آن با منطقه نبود. ملي شدن نفت ايران و بحران سوئز در ۱۹۵۶ از نشانههاي افول امپراتوري بريتانيا بودند، اما لندن بخشي از شبكه نفوذ خود را حفظ كرد. چرا كشوري با چنين پيشينه و ظرفيتهايي، ابتكاري مستقل براي مهار بحران كنوني ارايه نكرده است؟ البته بريتانيا پس از برگزيت عضو اتحاديه اروپا نيست و بايد مسووليت سياست خارجي آن را جداگانه سنجيد. فرانسه نيز با تناقضي مشابه مواجه است. مكرون از استقلال راهبردي اروپا سخن ميگويد، اما پاريس، با وجود كرسي دايم شوراي امنيت و توان هستهاي، نتوانسته اين ايده را به ابتكاري موثر در بحران ايران و امريكا تبديل كند. آلمان، با همه قدرت صنعتي، در حوزه امنيتي محدوديتهاي ساختاري دارد و ايتاليا نيز با منافع اقتصادي و مديترانهاي خود از بيثباتي منطقه آسيب ميبيند. در مقابل، پدرو سانچز، نخستوزير اسپانيا، نمونهاي متفاوت پيش نهاده است. دولت او در ۲۰۲۴ فلسطين را به رسميت شناخت و مخالفت با جنگ عليه ايران را به بيانيه محدود نكرد. ممانعت از استفاده از پايگاههاي روتا و مورون و حريم هوايي اسپانيا براي عمليات مرتبط با حملات امريكا عليه ايران نشان داد عضويت در ناتو لزوما به معناي همراهي با همه تصميمهاي واشنگتن نيست. ايستادگي در برابر فشارهاي ترامپ نيز به اين تصميم معناي سياسي بيشتري داد. البته تبديل اين استقلال موضع به رهبري موثر اروپايي، نيازمند ائتلافسازي و ابتكار ديپلماتيك پايدار است.اينك اروپا با اين پرسش روبهرو است كه تا چه زماني هزينه بحرانهايي را خواهد پرداخت كه در مديريت آنها نقشي حاشيهاي دارد؟ افزايش قيمت انرژي و كاهش قدرت خريد ميتواند اعتماد شهروندان به دولتها را نيز فرسوده كند. براي ايران، پاسخ نبايد كنار گذاشتن اروپا باشد؛ تهران با فرصتهايي كه در اختيار دارد، ميتواند با شناخت تفاوت منافع لندن، پاريس، برلين، مادريد و رم، مسيرهاي گفتوگو را گسترش دهد. اروپا نيز براي بازگشت از حاشيه، به چيزي فراتر از بيانيه و دعوت به خويشتنداري نياز دارد: رهبري برخوردار از استقلال راي، جسارت تصميمگيري و توان ترجيح منافع شهروندان بر تبعيت خودكار از واشنگتن. قارهاي كه روزگاري معمار برجام بود، اگر ميخواهد از حاشيه ديپلماسي خارج شود، بايد با تكيه بر رهبري سياسي برخوردار از استقلال راي و قدرت ابتكار، ميان منافع واقعي شهروندان خود و الزامات پيروي از سياستهاي واشنگتن يا دلهره از گسترش روسها به غرب، قدرت انتخاب و سياستورزي مستقل داشته باشد.