انديشه مستقل
چراغ راه تصميمهاي دشوار
قادر باستاني تبريزي
جوهر سياست، تصميمگيري است و هنر حكمراني، دانستن اين است كه چه تصميمي، با چه پيامدهايي و بر پايه كدام شناخت بايد گرفته شود. در نظام سياستگذاري ممالك پيشرفته، انديشكدهها اصليترين عرضهكنندگان ايده، تحليل و نقد و حلقه واسط ميان دانش، جامعه و قدرت سياسي هستند. در ايران نيز انديشكدههاي فراواني شكل گرفتهاند و حجم قابل توجهي از گزارشها، پژوهشها و اسناد سياستي توليد ميشود، اما مساله اين است كه بخش مهمي از اين ظرفيت فكري، يا اساسا به اتاقهاي تصميمگيري راه پيدا نميكند و سياستمداران اعتنايي به آن ندارند، يا در ساختاري فعاليت ميكنند كه از ابتدا نتيجه مطلوب سفارشدهنده را ميخواهند. در حالت اول، انديشكده به نهادي كماثر و حاشيهاي تبديل ميشود و در حالت دوم، به دستگاه توليد توجيه براي تصميمهايي تبديل ميشود كه پيشاپيش گرفته شدهاند. در جهان امروز، ماهيت تصميمگيري تغيير كرده است. درگذشتههاي دور، زندگي اجتماعي و مناسبات قدرت به مراتب سادهتر از امروز بود. بيش از 90 درصد جمعيت بسياري از جوامع در روستاها و سكونتگاههاي پراكنده زندگي ميكردند. در چنين نظمي، رييس ايل يا قبيله در برابر اطاعت افراد، امنيت و حمايت آنان را تأمين ميكرد. تصميمگيري عمدتا در محدودهاي كوچك انجام ميشد و آثار آن نيز از مرزهاي همان محدوده فراتر نميرفت. با پيشرفت علم و فناوري، اين مناسبات دگرگون شد و سرنوشت جوامع بيش از هر زمان ديگري به يكديگر گره خورد. در تاريخ اروپا، نمونهاي از اين واقعيت را ميتوان در نقش ايران در مهار قدرت عثماني و تأثير آن بر امنيت سرزمينهاي اروپايي مشاهده كرد، تا آنجا كه در برخي روايتهاي تاريخي، از زبان يك سياستمدار اروپايي نقل شده است كه اگر ايران در برابر عثماني ايستادگي نميكرد، سرنوشت اروپا به گونه ديگري رقم ميخورد. اين درهمپيوستگي امروز به چنان درجهاي رسيده كه مرزهاي جغرافيايي، ديگر نميتواند محدوده پيامدهاي تصميمات را تعيين كند.
در چنين شرايطي، پيچيدگي تصميمگيري به اندازهاي افزايش يافته كه هيچ حكمراني، با هر ميزان تجربه و توانايي، نميتواند به تنهايي تمام آثار و نتايج تصميم خود را بررسي كند. هيچ فرد سياسي، نظامي يا اقتصادي هم نميتواند مدعي باشد كه به تنهايي صلاحيت شناخت همه ابعاد يك مساله پيچيده را دارد. مسائل امروز ماهيتي ميانرشتهاي پيدا كردهاند و حل آنها به دانش اقتصاددان، جامعهشناس، متخصص فناوري، كارشناس امنيت، حقوقدان و تحليلگر روابط بينالملل، به طور همزمان نياز دارد.
فلسفه وجودي انديشكدهها دقيقا در همين نقطه معنا پيدا ميكند. انديشكده محلي براي گردهم آمدن كارشناسان مجرب است تا ابعاد و جوانب يك تصميم را پيش از اجرا بررسي كنند و به تصميمگيران راهنمايي كارشناسي بدهند. در انديشكده، دادهها تحليل ميشوند، مدلها و سناريوهاي مختلف مورد بررسي قرار ميگيرند و حتي پيامدهايي كه در نگاه نخست ديده نميشوند، به بحث گذاشته ميشوند. به اين ترتيب، خرد جمعي فرصت بروز پيدا ميكند.
مهمترين مزيت چنين ساختاري، دشوارتركردن نفوذ و دستكاري در فرآيند تصميمسازي است. وقتي تصميمي حاصل بررسي چندين متخصص مستقل، نقد متقابل و بازبيني مستندات باشد، تأثيرگذاري يك فرد يا يك جريان بر نتيجه نهايي دشوارتر ميشود. البته هيچ ساختاري بهطور مطلق از نفوذ و خطا مصون نيست، اما تنوع تخصصها، استقلال مالي، شفافيت روشها و امنيت مخالفخواني، امكان دستكاري در فرآيند تصميمسازي را به حداقل ميرساند.
ريچارد هاس، رييس شوراي روابط خارجي امريكا، پنج كاركرد اصلي براي انديشكدهها برميشمرد: توليد ايدهها و گزينههاي تازه سياستي، تأمين ذخيرهاي آماده از كارشناسان براي خدمت در نظام حكمراني، فراهم كردن محلي براي گفتوگوهاي سطح بالا، آگاه كردن شهروندان درباره جهان و كمك به ميانجيگري و حل منازعات در كنار ديپلماسي رسمي.
بله، تصميم راهبردي در خلأ گرفته نميشود. رهبر سياسي بايد بداند تصميم او چه نسبتي با موازنه قدرت منطقهاي، منافع بازيگران جهاني، ظرفيت اقتصادي كشور و تحولات داخلي دارد. حتي تصميمي كه از منظر استقلال ملي ضروري به نظر ميرسد، اگر بدون شناخت دقيق محيط و سنجش پيامدهاي آن اتخاذ شود، ممكن است هزينههايي به بار آورد كه پيشبيني نشدهاند. كار انديشكده تأييد قدرت نيست؛ بلكه روشن كردن واقعيتها و آشكار ساختن هزينههاي پنهان تصميمهاست.
در كنار انديشكدهها، نبايد نقش روزنامهها و روزنامهنگاران را ناديده گرفت. مطبوعات آزاد را ميتوان نوعي «فراانديشكده» دانست كه با پيوند دادن ديدگاههاي كارشناسي، طرح پرسشهاي دشوار و بازتاب تجربههاي جامعه، به نقد تصميمها و روشن شدن پيامدهاي آنها كمك ميكند. روزنامهنگار مستقل، بدون نياز به بودجههاي كلان و ساختارهاي پُرهزينه، ميتواند صداي هشدار كارشناسان و جامعه را به گوش صاحبان قدرت برساند. با مطبوعات آزاد، جامعه خود به انديشكدهاي زنده براي كشف و نقد خطاهاي حكمراني تبديل ميشود.
سياستمدار تصميمگير، بايد به شنيدن نظر مخالف عادت كند و بداند كه گزارش كارشناسي قرار نيست هميشه تصميم او را تأييد كند. ارزش انديشكده در اين نيست كه براي سياستمدار استدلالهاي زيباتري بسازد، ارزش آن در اين است كه گاهي به او بگويد، مسير انتخاب شده اشتباه است، هزينهاي كه ناديده گرفته شده كجاست و پيامدي كه امروز ديده نميشود، فردا چگونه ميتواند به بحران تبديل شود. خطر آنجاست كه حاكمان خود را بينياز از نظر كارشناسان بدانند و انديشكدهها هم به جاي نقد تصميمها، به توجيه آنها بپردازند. حكمراني خردمندانه به انديشكدههاي مستقل، نقد صريح و شجاعت شنيدن حقيقت نياز دارد.