ايران در شنزن: حاضر در امنيت انرژي، غايب در تعهد
عبدالناصر سعيد
نامي از «ايران» در بيانيه رسمي نشست سهجانبه شنزن (۱۹ نوامبر ۲۰۲۶) ميان ايالات متحده، چين و روسيه برده نشد. اما غيبت اين نام در سند به معناي غيبت اصل مساله نيست؛ گزارشهاي رسيده از نشست (از جمله اظهارات رييسجمهور ترامپ درباره امنيت تنگه هرمز و بيانيه چين كه به «تبادل نظر درباره خاورميانه» اشاره داشت) نشان داد كه ايران به عنوان يك «متغير استراتژيك» در دغدغهها حاضر است، اما در تعهد مكتوب غايب است. اين تناقض ناشي از ضعف در نگارش نيست، بلكه يك «مهندسي ديپلماتيك» عامدانه است كه نشست را در منطقه توافقهاي سادهتر نگه داشت و هزينهها و مطالبات مناقشه را به پس از پايان نشست موكول كرد.
حدود توافق: فراتر از متن- بررسي دقيق بيانيه سهجانبه - كه از طريق كانالهاي رسمي مانند وزارت خارجه چين منتشر شده -نشان ميدهد كه اين بيانيه روي چهار محور اصلي تمركز داشته است: اصلاح ساختار سازمان ملل، افزايش توليد و جريان فرآوردههاي نفتي، احترام به مصونيت مقامهاي كشورها (بندي كه در رويارويي مسكو با احكام دادگاههاي بينالمللي به كار اين كشور ميآيد) و راهاندازي گفتوگويي عمومي درباره مخاطرات هستهاي. در اينجا اين استنتاج تحليلي نمايان ميشود كه سه قدرت به يك «معامله بستهاي» (پكيج ديل) براي جلوگيري از انفجار همهجانبه رسيدهاند، اما «معامله پروندهاي» كه ريشههاي مناقشه را حلوفصل كند، منعقد نكردهاند. توافق بر سر بند انرژي، از ايران محافظت نميكند، بلكه نظام جهاني را از «عوارض» درگيري با ايران مصون ميدارد.
تقاطع زماني: وين و شنزن (استدلال به غيبت) - عمق فاصله ميان آنچه در نشست گذشت و واقعيت ميداني، زماني آشكار ميشود كه آن را به نشست شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي در وين (۱۸ تا ۲۰ نوامبر) گره بزنيم. در حالي كه قدرتهاي غربي براي تصويب قطعنامهاي مبني بر عدم پايبندي ايران به توافقهاي پادماني فشار ميآوردند، بيانيه شنزن هيچ اشارهاي به راستيآزمايي هستهاي نكرد.
اين «استدلال به غيبت» تاكيد ميكند كه سه قدرت ميتوانند روي «اصل جلوگيري از جنگ هستهاي» به عنوان يك شعار بينالمللي به توافق برسند، در حالي كه در زمينه «اقدامات نظارتي» واقعي بر تاسيسات ايران كاملا دچار اختلافنظر هستند.
پيچيدگيهاي صحنه منطقهاي: خليجفارس و اسراييل- برخلاف تصورات سطحي كه منطقه را در دوگانه «واشنگتن-تهران» خلاصه ميكنند، نشست شنزن ثابت كرد كه امنيت خليجفارس همچنان گروگان شبكه پيچيدهاي از منافع منطقهاي است. بلوك خليجفارس يكدست نيست؛ رياض تحت تاثير فشار بر ايران است، اما از تبعات آن بيم دارد، در حالي كه ابوظبي براي تضمين تجارت خود به دنبال ثبات كشتيراني است و دوحه نقش ميانجي سنتي را ايفا ميكند. اين نشست هيچ «چتر امنيتي» روشني به اين كشورها نداد و آنها را در وضعيت انتظار استراتژيك رها كرد. در كنار خليجفارس، اسراييل به عنوان «غايبِ حاضر» رخ مينمايد. اسراييل طرفِ توافقهاي سهجانبه نيست، اما بازيگري است كه توانايي «برهم زدن» هرگونه ترتيب امنيتي را كه تواناييهاي ايران را محدود نكند، دارد؛ امري كه امنيت انرژي در خليجفارس را به گروگاني دايمي براي حملات متقابل اسراييل و ايران تبديل ميكند.
ارزيابي استراتژيك: ترازوي سود و زيان- ايران از شنزن در حالي خارج شد كه از يك «معامله بزرگ» منطقهاي كه قرار بود به آن تحميل شود، محافظت شد، اما در برابر «فشار بزرگ» يعني تحريمها و محدوديتهاي غربي همچنان عريان و مكشوف باقي ماند. تهران هيچ مصوبهاي براي شكستن محاصره خود به دست نياورد، اما از شكلگيري يك اجماع بينالمللي كه جنگ همهجانبه عليه آن را مشروعيت بخشد، جلوگيري كرد.
مسيرهاي آينده و آزمونهاي واقعيت- گزينههاي مرحله پيشرو روي سه مسير اصلي توزيع ميشوند:
٭ مسير تنشزدايي محدود (سناريوي محتملتر): كه در ثبات نسبي حق بيمه كشتيها، سكوت نسبي ميداني در خليجفارس، باقي ماندن غنيسازي ايران در سقف «غيرتحريكآميز» و تداوم تحريمها تجلي مييابد. عامل ابطال اين سناريو، وقوع يك ضربه نظامي بزرگ از سوي ايران يا اسراييل به نفتكشها يا تاسيسات حياتي است.
٭ مسير فشار منضبط (سناريوي محتمل): واشنگتن در اين سناريو به تشديد نظارت بر نقلوانتقالات مالي ادامه ميدهد و همزمان مسكو و پكن مطالبات علني از تهران براي كنترل تنش مطرح ميكنند. عامل ابطال اين سناريو، ناتواني قدرتهاي بزرگ در هماهنگي فشارها يا فروپاشي كشتيراني در تنگه هرمز است.
٭ مسير انفجار همهجانبه (سناريوي محدود): بدترين سناريو كه بر پايه وقوع رويارويي نظامي مستقيم، فروپاشي تعهدات بازرسي و جهش قيمت نفت به بالاي صد دلار استوار است. عامل ابطال اين سناريو، دستيابي به يك توافق فني جديد ميان ايران و آژانس اتمي در وين است.
نتيجهگيري: سيستمي كه عوارض را مديريت ميكند- نشست شنزن مسير تازهاي براي مناقشه ارايه نداد، بلكه يك «مديريت بحران» مقطعي عرضه كرد. اين نشست پايهگذار نظامي بينالمللي شد كه در آن بزرگان بر سر حفاظت از جريان نفت توافق دارند، اما بر سر اينكه چه كسي حق صلحسازي دارد دچار اختلاف اساسي هستند. ايران در سالن حضور نداشت، اما آزموني بود كه نشان داد قدرتهاي بزرگ هنوز آماده پرداخت بهاي راهحل سياسي نيستند و از ترس انفجار، به «مديريت عوارض» اكتفا كردهاند.
منابع:
۱. بيانيه سران ايالات متحده، چين و روسيه درباره صلح (۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ - متن رسمي) .
۲. نشست شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي (۱۸ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶)، گزارش رسانهاي و بيانيه مشترك پيرامون دستور كار (بند ۳-ف) .
۳. پوششهاي ميداني الجزيره و فاكسنيوز (۱۹ نوامبر ۲۰۲۶) پيرامون مباحث پشت صحنه درباره امنيت تنگه هرمز.