«درباره انسانهاي معتاد به الكل دو تئوري متناقض وجود دارد: ميگوييم اينها خود واقعيشان را تحتتاثير الكل موجود در خون نشان ميدهند. خشمشان، دوستداشتنشان، اشك و شاديشان و... چون كنترل خودآگاهي ندارند، واقعيتر است. اما همزمان هم وقتي يك انسان معتاد به الكل را ميبينيم و با رفتارهايش مواجه ميشويم، ميگوييم خودش نيست و اين همان تناقض هميشگي است».
اين جملات در توصيف اعتياد توسط يك مورخ رومي نوشته شده است. اگر به هر اعتيادي شبيه به همين اعتياد به الكل نگاه كنيم و تاثيري كه مخدرها روي ما ميگذارند - در روزگار امروز و وقتي مخدرها تغيير شكل دادهاند و از موادي مثل مشروبات الكي، سيگار و ... به اعتياد به اينترنت و شبكههاي مجازي رسيدهايم- ما كدام هستيم: ما هميشه خودمان هستيم يا آدمهايي كه تحتتاثير كمپانيها و شركتهاي بزرگ قرار گرفتهايم و چيزي شدهايم كه آنها ميخواهند و با محصولاتشان ما را تحتتاثير قرار دادهاند؟
حضور «اينفلوئنسرها» در شبكههاي مجازي و تاثيري كه روي ما ميگذارند در دوران اعتياد ما به حضور در شبكههاي مجازي ميتوانند بدون اينكه متوجه شويم و بدون آگاهي ما، ما را به سمتي ببرند كه ميخواهند و با كيمياگري خاصي، ما را بين چيزي قرار دهند كه فكر ميكنيم خود واقعيمان است اما در واقع نيست.
براي مثال ميشود از انتخابات امريكا بگوييم. سال گذشته دفتر مدير اطلاعات ملي از يافتههاي مختلف آژانسهاي جستوجوگر به اين نتيجه رسيد كه ولاديمير پوتين در انتخابات امريكا دستور «كمپين نفوذ» را داد تا دونالد ترامپ به رياستجمهوري امريكا برسد. رباتها و كاربرهاي قلابي روسي به جاي امريكاييهاي نگران سرنوشت انتخابات در فيسبوك و توييتر دست به كار شدند و شبكههاي مجازي پر شد از اخبار خجالتآور درباره امريكا و نگراني براي سرنوشت آن. فضا با همان چيزي كه كاربران ميخواستند مسموم شد و نتيجه هماني شد كه همه ديدند.
اين مثال نمونه واقعي درباره مواد مخدر «اينفلوئنسرها» است. مثالي كه اين سوال را پيش ميآورد: آيا ما خودمان مشغول فعاليت در فضاي مجازي براساس خواستهها و مطالبات اجتماعيمان هستيم يا اينكه كساني در پشت صحنه ما را بدون اينكه خودمان متوجه شويم، مديريت ميكنند؟
امريكاييها در حال حاضر با مشكل توانايي و قدرت روسيه براي دستكاري در سرنوشت خود مواجهند. يك نظرسنجي سال گذشته نشان داد كه 63 درصد دموكراتها و 38 درصد جمهوريخواهان «قدرت و نفوذ روسيه» را به عنوان يك تهديد بزرگ براي ايالات متحده ديدند. اما روسيه فقط يك نفوذ در كل اكوسيستم فشارهاي مدرن است: لابيگرها، مواد مخدر، فيسبوك، عوامل مخفي، پول كثيف، برنامههاي خارجي، خلط و عاملهاي دوگانه، اخبار جعلي، رشوه، تهديد و... موارد ديگري است كه همه انسانهاي روي كرهزمين در واقع همه آنها كه فعاليت مجازي دارند در خطر مياندازد.
در ميان اين همه تاثيرات متناقض، آن تاثيري كه از لحاظ سياسي روي ذهن ما گذاشته ميشود از همه ميتواند مهمتر باشد. چون با انتخابهاي سياسي، سرنوشت خود و نسلهاي بعدي را رقم ميزنيم. اما وقتي تحتتاثير «اينفلوئنسرها» هستيم و قدرتهاي پنهاني كه در پشت صحنه براي ذهن ما برنامه ميريزند، چطور ميتوانيم در جنگي كه براي ذهن ما تدارك ديده، تصميم درست بگيريم؟ چطور بايد به آنچه فكر ميكنيم، اعتماد داشته باشيم و مطمئن باشيم تحتتاثير نيستيم و تصميم واقعي هماني است كه خودمان فكر ميكنيم درست است و نه آن چيزي كه براي ما در اين فضا ساخته شده؟
توماس آكويناس، متفكر مسيحي قرون وسطي پذيرفته است كه سيارهها و ستارگان ميتوانند بدن ما را تحت تأثير قرار دهند اما اين ايده را كه ميتوانند ذهن ما را كنترل كنند به معناي پايان اراده آزاد است، رد كرده است. سياس لوييس در سال 1964 در كتاب «تصوير گمشده» خلاصهاي از اين نگرشهاي قرون وسطايي را مطرح ميكند و مينويسد:« نفوذ توليد، نه ضرورت بلكه فقط تمايل است و انسان ميتواند در برابر اين تمايل مقاومت كند. انسان عاقل ستارهها را بيش از حد كنترل ميكند. اما اين مقاومت هم هميشگي نيست چون همه آدمها عاقل نيستند».
در عصر مدرن و پيشرفته ما طالعبيني و قدرت ستارگان به عنوان يك خرافه پذيرفته شده و آنها كه دنبال آن هستند هم بيشتر با جنبه سرگرمي آن روبهرو هستند. اما در قرونوسطا ستارهها و طالعبيني براي پادشاهان، يك علم واقعي و مهم و حتي تاثيرگذار در زندگي و سرنوشتشان بود. همان طور كه حالا «اينفلوئنسرها» با تاثيري كه روي ذهن ما ميگذارند، همان كاري را ميكنند كه پيشگويان براي پادشاهان و مردم آن دوران ميكردند. حالا ميتوانيم دقيقتر بگوييم كه ما وارثان همان نسلهاي قديمي هستيم. همانهايي كه اجازه ميدادند، پيشگويان روي ذهن و تصميم آنها تاثير بگذارند و حالا ما تحتتاثير پيشگويان مدرني هستيم كه در اينترنت هستند و بدون اينكه خود بدانيم، ممكن است دنبالهرو آنها باشيم.
اين روزها اينفلوئنسرها از همه جاي دنيا در دنياي مجازي هستند؛ قابل ديدن يا نامرئي. ميتواني بفهمي چه كسي براي تبليغ يك محصول، ايده و ... پول گرفته است. ميتواني ببيني كه تجار، سياستمداران و... چطور براي رسيدن به اهداف خود از قدرت نفوذ روي ذهنها استفاده ميكنند. در اينستاگرام اينفلوئنسرها براي زيبايي و تغيير چهره جوانان محصولات كمپانيهاي مختلف آرايشي، بهداشتي را تبليغ ميكنند و حتي از محصولاتي ميگويند كه ميتواند به جوانهاي به دنبال لاغري كمك كند و در كنارش به جوانها تفهيم ميكنند كه بايد لاغر و زيبا باشند. يا مثلا دولت چين از اين تاكتيكها استفاده ميكند و هزاران هزار پيام حزب كمونيست را آنلاين و براي كاربران ميفرستد.
اين كمپينها در الگوي اجتماعي از قشر بالايي براي قشر پاييني جامعه تهيه ميشود. نيروهاي اين كمپينها وانمود ميكنند كه براي مردم حرف ميزنند و از جنس مردم هستند. اما ما دوست داريم كه شخصيتهايمان را ثابت كنيم: ما باورهاي ما و اخلاق، اديان و احزاب، ايالتها و كشورها، دوستان و دشمنانمان را داريم. ما ناگزير خودمان هستيم. ما بايد قادر به مقاومت در برابر اين نوع دستكاريها باشيم. اما يك جريان دايمي مطالعات اجتماعي علمي نشان ميدهد كه فشارهاي اجتماعي چگونه ميتوانند بر آنچه ميگوييم، باور داريم، فكر ميكنيم و حتي ميخوريم، تأثير بگذارند. در چنين شرايطي اضطراب ما در برابر اين نفوذ حماقت است. حماقتي كه دقيقا آنها كه در اين شرايط از آن استفاده ميكنند و به دنبال آن هستند و ميخواهند به ما ثابت كنند كه نميتوانيم روي افكار و زندگي خود كنترل داشته باشيم. ترس در اين ايده نفوذ مهمترين عالم است. پس ما بايد اين ترس را كنار بگذاريم و در قدم اول از خودمان بپرسيم در چنين دنيايي كه حضور در شبكههاي مجازي در آن اجتنابناپذير است و بخشي از زندگي ما چگونه ميتوانيم قدرت كنترل خود را روي جسم، ذهن، شخصيت، اراده و روح خود پيدا كنيم؟
اگر جواب اين سوال را پيدا كنيم در جنگي كه براي ذهن ما برنامهريزي ميشود، قدرتمندتر وارد ميدان ميشويم.