مهدي بيكاوغلي| ميگويند احساس ناامني، احساس تبعيض، احساس فقر و... از خود ناامني، تبعيض، فقر و... خسارتبارتر است. ايرانيان سالهاست كه با اين احساس فقدانها دست به گريبانند. در شرايطي كه نوسانات اقتصادي زندگي روزمره شهروندان را تحت تاثير قرار داده، اعتراضات صنفي و اجتماعي در نقاط مختلف كشور بار ديگر بروز يافته است. از استان ايلام و فارس گرفته تا كرمانشاه و خراسان رضوي و البرز و... مردم خواستار ايجاد ثبات اقتصادی و ترسيم دورنمايي روشنتر از اقتصادند. اما به دليل ناهنجاريهايي چون فساد گسترده، تحريمها، فقدان ارتباط با جهان پيراموني، فقر، تورم و... مردم با مشکلات مواجهاند. جواديحصار در گفتوگو با «اعتماد» با نگاهي تحليلي به ريشههاي شكلگيري اعتراضات اخير تاكيد ميكند كه مساله اصلي جامعه امروز ايران، نه يك مطالبه صرفا سياسي، بلكه خستگي عمومي از بيثباتي اقتصادي و فقدان امنيت معيشتي است.
اين روزها فضاي اجتماعي كشور يك بار ديگر ملتهب شده است. به نظر ميرسد بخشي از مطالبات اقشار مختلف به صورت اعتراضی بروز پیدا کردهاست. ريشههاي اعتراضات اخير را چطور تحليل ميكنيد، اصلا شما اين روزها به چه موضوعاتي بيشتر فكر ميكنيد؟
واقعيت اين است كه در شرايط فعلي، فكر كردن هم ساده نيست. هر شهروند ايراني اين روزها نگران كشور و دورنماي آينده ايران است. از يك طرف مشكلات داخلي، گرانيها و تورم، سوءمديريتها و فسادهايي كه طي سالها و دهههاي متمادي رسوب كرده و از طرف ديگر دشمنان بيروني كه در انتظار بيثباتي و نوسان در داخل كشور هستند تا منويات خود را عملياتي سازند. اما اگر بخواهم صادقانه بگويم، اين روزها بيش از هر چيز به آرامش خاطر شهروندان و اهميت حفظ ايران فكر ميكنم. ما در مقطع بسيار حساس و خطيري از تاريخ خود قرار داريم؛ هم از نظر اقتصادي، هم از نظر رواني و اجتماعي. فشارهايي كه از مدتها قبل بر مردم وارد شده، چه در حوزه معيشت و چه در حوزه روحي و رواني، به نقطهاي رسيده كه حقيقتا نيازمند تدبير جدي است. به نظر من، همه ما بايد فكر كنيم كه چگونه ميتوان اين مسير دشوار را با كمترين آسيب طي كرد و ايران كه براي همه ما مهم است را از اين گردنه به سلامت عبور داد.
يكي از ابهاماتي كه لازم است درباره آن بحث و تبادل نظر شود، ريشههاي بروز اين اعتراضات است. به نظر شما اعتراضات اخير ريشه در چه عواملي دارد؟ آيا ميتوان اعتراضات 1404 را در امتداد اعتراضات سالهاي گذشته به خصوص پس از سال 96 تحليل كرد؟
بيترديد اين اعتراضات1404 بيارتباط با اعتراضات قبلي نيست. از اعتراضات فراگير سال ۱۳۸۸ گرفته تا اعتراضات سالهاي ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ كه در هر كدام وجهي از مطالبات مردم ظهور و بروز پيدا كرد. مردم در سال 88 خواستار بازگشت قطار مديريت و عقلانيت كشور به مسير تصميمسازيهاي درست بودند. در سال 96 و 98، مطالبات اقتصادي بيشتر مطرح و اين دهكهاي محروم جامعه بودند كه بيشتر در ميدان حضور داشتند. در رخدادهاي اعتراضي سال 1401 روي ديگر سكه مطالبات مردم نمايان شد كه جدا از مسائل اقتصادي، خواستار به رسميت شناختن سبك زندگي خود بودند. هر كدام از اعتراضات اخير كه برشمرده شد مانند قطعات پازلي هستند كه بخشي از مطالبات مردم را نمايان ميكنند. جامعه حافظه دارد و مطالبات روي هم انباشته ميشود. اما آنچه امروز برجستهتر از قبل ديده ميشود، غلبه عامل اقتصادي است. به باور من، يكي از مهمترين مسائلي كه جامعه امروز ايران به آن معترض است، عدم توازن آشكار ميان هزينه و درآمد و مهمتر از آن، «بيسرانجامي اقتصادي» است.مردم ايران نميدانند چه زماني به ثبات خواهند رسيد و اين ندانستن درد جانگدازي براي خانوادههاست. نوعي ابهام در آينده روشني كه انگار هرگز از راه نميرسد. مردم به ثبات و آرامش نياز دارند. ثباتي كه بتواند بر اساس آن براي 6 ماه يا يكسال آينده زندگيشان را برنامهريزي كنند. اين روي هوا ماندن مختص به يك طيف و يك گروه خاص نيست. اغلب ايرانيان از كاسب و فعال اقتصادي گرفته تا حقوقبگير و كارمند و كارگر با اين فقدان ثبات دست به گريبان هستند. اين بيبرنامگي اجباري، فرساينده است و احساس ناامني دائمي ايجاد ميكند.
شما به فقدان ثبات در زندگي شهروندان اشاره كرديد، اما نگفتيد اين بيثباتي اقتصادي در زندگي روزمره مردم چگونه خود را نشان ميدهد؟
اگر به بازار نگاه كنيد، نمونههاي عيني اين بيثباتيها را ميبينيد. يك كاسب بازاري كه سرمايهاش ريالي است، امروز ناچار ميشود طلا يا هر كالاي ديگري را بخرد تا ارزش دارايياش حفظ شود. اما وقتي فردا روز ميخواهد كالاي خود را بفروشد، متوجه ميشود ديگر قادر نيست جايگزين كند، مگر اينكه قيمتها را بالاتر ببرد. اگر هم كالاي خود را نفروشد، جامعه دچار كمبود ميشود. توجه داشته باشيد اين بيثباتيها فقط محدود به طلا و ارز نيست؛ در بازار موبايل، كالاهاي معيشتي، خوراكيها و ساير اقلام هم همين وضعيت وجود دارد. طبقه واسطه و كاسب، امروز ميفروشد اما فردا نميداند ميتواند كالاي فروخته شدهاش را با چه قيمتي جايگزين كند. اين چرخه ناپايدار، هم بازار را به هم ميريزد و هم ذهن جامعه را آشفته ميكند.
اما برخي تحليلگران معتقدند مشكل صرفا اقتصادي نيست و جنبه سياسي، اجتماعي، ديپلماسي و رواني پررنگتري دارد. شما چقدر با اين نظر موافقيد؟
كاملا موافقم. امروز اقتصاد جامعه با سياست و ديپلماسي همچنين روان جامعه به شدت به هم گره خوردهاند. بيثباتي اقتصادي، نااطميناني ذهني ايجاد و اين نااطميناني، خستگي و عصبانيت اجتماعي را تشديد ميكند. مردم از اين وضعيت «بيسرانجام» خسته شدهاند. از سوي ديگر مردم احساس ميكنند براي داشتن حداقلهايي كه در همه جهان عادي و روتين هستند، اينجا مشكلات عديدهاي وجود دارد. مثلا فيلترينگ، به رسميت شناختن سبك زندگي، به رسميت شناختن حق اعتراض و... در ايران هنوز پذيرفته شده نيستند. بهرغم اين مسائل اما جامعه ما بيش از هر چيز به امنيت اقتصادي نياز دارد. من وارد بحث امنيت سياسي نميشوم، اما مطمئنم اگر جامعه به امنيت و رفاه نسبي اقتصادي برسد، همراهي بسيار بالايي نشان خواهد داد. دوران پسابرجام نمونه برجستهاي از اين آرامش عمومي است. بعد از برجام، دستكم براي يكي، دو سال، اقتصاد ايران به يك ثبات نسبي رسيد. رشد اقتصادي شكل گرفت، تورم كاهش يافت و مردم توانستند آينده كوتاهمدت خود را پيشبيني كنند. همين مقدار از پيشبينيپذيري، آرامش ايجاد كرد.اين تجربه نشان ميدهد كه جامعه ايران، جامعهاي نيست كه بهطور ذاتي اهل تقابل يا تنش باشد. اگر حداقلي از ثبات و امنيت اقتصادي فراهم شود، رفتار اجتماعي هم متعادلتر خواهد شد.
در كنار مسائل اقتصادي، نقش اطلاعرساني و روايت رسمي را چگونه ارزيابي ميكنيد؟ دولت تلاش كرده برخلاف گذشته، صداي مردم را شنيده و آن را به ساير بخشهاي حاكميتي بازتاب بدهد.
عملكرد دولت به نسبت قبل قابل دفاع است. اساسا اطلاعرساني و شكل تهي به روايت، در بهبود وضعيت نقش بسيار مهمي دارد. بخشي از جامعه امروز تصور ميكند كه اين ايران است كه با دنيا لجبازي ميكند و نميخواهد تعامل داشته باشد. اگر رسانههاي رسمي، به ويژه صداوسيما بتوانند واقعيتها را به زباني كه مردم بپذيرند توضيح بدهند، اين سوءبرداشتها كاهش پيدا ميكند. جامعه ايران لجوج يا حقناپذير نيست. اگر مردم بفهمند مشكلات از كجا ناشي ميشود و چه فشارها يا منافع پنهاني پشت آن قرار دارد، همراهي بيشتري نشان خواهند داد.
به نظر من، يكي از ريشههاي نارضايتي عمومي همينجاست. در داخل كشور، گروههايي وجود دارند كه از آشفتگي اقتصادي سود ميبرند. كساني كه فقط به افزايش ثروت خود فكر ميكنند و نه به وضعيت نابهسامان معيشت مردم يا تبعات اجتماعي آن.با اين گروهها بايد برخورد جدي شود. تصميمگيريهاي موازي، كانونهاي غيرشفاف قدرت و جرياناتي كه چوب لاي چرخ دولت ميگذارند، بايد به مردم معرفي شوند. دستگاه قضايي بايد در حمايت از منافع عمومي، برخورد شفاف و علني داشته باشد.اگر كسي پول دولت را گرفته، نفت فروخته و منابع را بازنگردانده، بايد محاكمه شود و مردم بدانند با چه كساني طرف هستند. محاكمه علني و اطلاعرساني شفاف، هم بازدارنده است و هم بخشي از درد جامعه را تسكين ميدهد.مردم وقتي حس كنند عدالت اجرا ميشود و رانتخواري هزينه دارد، اعتمادشان تا حدي ترميم ميشود.
در نهايت، راه برونرفت از وضعيت فعلي را در چه ميبينيد؟
راهحل، همسويي و هماهنگي واقعي ميان حاكميت، دولت و نهادهاي تصميمگير است؛ اين هماهنگي بايد با محوريت منافع مردم عينيت يابد. مردم ايران ثابت كردهاند كه براي كشورشان هزينه ميدهند؛ فرزند دادهاند، شهيد دادهاند و از كشور دفاع كردهاند.اگر ببينند كه نظام و دولت صادقانه در مسير كاهش بيثباتي، تامين امنيت اقتصادي و مقابله با منافع رانتي حركت ميكنند، حاضرند سختيها را تحمل كنند. بازگشت اعتماد اجتماعي، كليد عبور از اين مرحله حساس است.