عناوين شغلي در فوتبال واقعا اهميت دارند؟
مدير يا سرمربي؟ مساله اين است
بحث بر سر اينكه روبن آموريم «مدير» منچستريونايتد است يا «سرمربي» آن، خيلي زود به پايان رسيد.
كمتر از ۲۴ ساعت پس از آن اظهارنظرهاي آتشين درباره عنوان شغلي و مسائل فراتر از آن، آموريم از سمت خود بركنار شد.
آموريم پس از تساوي يك-يك يكشنبه مقابل ليدزيونايتد گفته بود: «من به اينجا آمدم تا مدير منچستريونايتد باشم، نه سرمربي منچستريونايتد. اين كاملا روشن است. ميدانم اسم من (توماس) توخل نيست، (آنتونيو) كونته نيست و (ژوزه) مورينيو هم نيست، اما من مدير منچستريونايتد هستم.»
اما در واقع، آموريم مدير منچستريونايتد نبود. زماني كه او در نوامبر ۲۰۲۴ از اسپورتينگ ليسبون به يونايتد پيوست، با عنوان «سرمربي» منصوب شد؛ تصميمي كه در اولدترافورد غيرمعمول بود.
در اوايل ۲۰۲۲، نه «سرمربي» در ليگ برتر حضور داشتند. امروز اين عدد به ۱۴ نفر رسيده است و تنها استثناهايي كه هنوز عنوان «مدير» دارند، عبارتند از: ميكل آرتتا (آرسنال)، اوناي امري (استونويلا)، اوليور گلاسنر (كريستال پالاس)، ديويد مويس (اورتون)، دنيل فاركه (ليدز) و پپ گوارديولا (منچسترسيتي).
در تئوري، همه چيز بايد براي آموريم در يونايتد مشابه ديگر سرمربيان ميبود، اما در همان روز اول، لحظهاي عجيب پيش آمد؛ جايي كه مربي پرتغالي از سناريوي از پيش تعيين شده فاصله گرفت. وقتي از او پرسيده شد آيا حق تاييد نهايي براي جذب بازيكنان جديد خواهد داشت يا نه، پاسخ داد: «من مدير هستم، سرمربي هستم و بايد بازيكنان را انتخاب كنم.»
در واقعيت، اغلب درباره اينكه مسووليتها دقيقا از كجا شروع ميشود و كجا پايان مييابد - چه براي سرمربيان و چه براي مديران- مناطق خاكستري وجود دارد. اما آموريم وارد قلمرويي عجيب شد و با اظهاراتش پس از بازي ليدز، به سمت نتيجهاي اجتنابناپذير حركت كرد؛ اظهاراتي كه از فروپاشي كامل روابط او با تيم مديريتي يونايتد، بهويژه مدير ورزشي باشگاه، جيسون ويلكاكس و از دست رفتن كنترل حكايت داشت.
اين اتفاق بار ديگر يك پرسش قديمي را زنده كرد: تفاوت ميان «مدير» و «سرمربي» چيست؟
يكي از مديران ورزشي ليگ برتر كه نخواست نامش فاش شود، گفتوگويي را با يك سرمربي ليگ برتري درباره دستمزدها به ياد ميآورد: «من ميگويم: فلان بازيكن قرارداد جديد ميخواهد، دوست داري نگهش داري؟ او ميگويد: بازيكن خوبي است، در برنامههايم هست. بعد ميگويم: خيلي خب، دوست داري بداني چقدر ميگيرد و چه چيزي خواسته؟ اوايل ميخواست.
من ميگفتم: هفتهاي ۵۰ هزار پوند خواسته. او فرياد ميزد: 50 هزار پوند در هفته؟!»
مدير ورزشي با خنده از ناباوري مطلق در صداي سرمربي ميگويد و اضافه ميكند: «براي همين حالا ديگر خيلي دوست ندارد وارد مسائل مالي شود.»
اينكه فردي كه تركيب تيم را انتخاب ميكند حالا ميتواند تصميم بگيرد وارد چنين بحثهايي بشود يا نه، نشان ميدهد شغل مربيگري چقدر نسبت به گذشته تغيير كرده است؛ دوراني كه از مديران انتظار ميرفت در هنر مذاكره مهارت داشته باشند - سر الكس فرگوسن بخشي از يكي از كتابهايش را به همين موضوع اختصاص داده - بازيكن استعداديابي كنند، تمرين بدهند و تيم را انتخاب كنند.
ظهور نقش «مدير ورزشي» بخش زيادي از آن مسووليت گسترده، حجم كار و فشار را از دوش مديران برداشته و از بسياري جهات راه را براي موجي از انتصاب سرمربيان در فوتبال انگليس هموار كرده است تا جايي كه حالا استفاده از واژه «مدير» تعجببرانگيز به نظر ميرسد.
روي هاجسون در سال ۲۰۲۲، كمي پس از آنكه به عنوان نخستين «مدير» واتفورد در ۱۲ سال گذشته منصوب شد، گفت: «راستش انتظار داشتم عنوان سرمربي به من بدهند.»
او افزود: «اين نشان ميدهد آن جنبه چقدر برايم اهميت دارد. من در سراسر دنيا عناوين زيادي داشتهام، اما تا وقتي افراد بالادست مرا كسي ميدانند كه تيم، تمرينات، تاكتيكها و آمادهسازي براي مسابقات را به او ميسپارند، واقعا برايم مهم نيست چه عنواني دارم.»
اما بعضيها خيلي اهميت ميدهند. «خودخواهي» واژهاي است كه در گفتوگو درباره اين موضوع، خيلي زود به ميان ميآيد؛ به ويژه از زبان كساني كه با بزرگترين نامهاي فوتبال كار كردهاند. اين ايده كه شغل فرد كنار زمين بسته به اينكه سرمربي باشد يا مدير، تفاوت اساسي دارد، تقريبا بلافاصله رد ميشود.
در عوض، بحث بر سر پيامي است كه عنوان «مدير» به رختكن منتقل ميكند، برداشتي كه اين عنوان در ساير بخشهاي باشگاه ايجاد ميكند و شايد بيش از همه، تصوري كه به دنياي بيرون ميدهد: اينكه فرد مسوول، اختيار و استقلال دارد.
دوران مائوريسيو پوچتينو در تاتنهام نمونه جالبي است. او در سال ۲۰۱۴ به عنوان سرمربي شروع كرد و دو سال بعد عنوانش به مدير تغيير يافت.
پوچتينو در سال ۲۰۱۶ گفت: «همه ما توافق داريم كه اين تغيير براي من، براي باشگاه و براي همه خوب است. درست است كه واژه «مدير» معنايي متفاوت از سرمربي دارد. شايد من از روز اولي كه آمدم مدير بودم و شايد اين عنوان شغلم را بهتر توصيف ميكند.»
اما آيا «مدير» شدن واقعا تفاوتي ايجاد كرد؟ عنوان جديدي روي درِ دفترش نصب شد، اما در ظاهر هيچ تغيير محسوسي در نقش او ايجاد نشد. در واقع، سه سال بعد و پس از پيروزي برابر رئالمادريد در پيشفصل و درحالي كه نارضايتي از فعاليت تاتنهام در بازار نقل و انتقالات رو به افزايش بود، پوچتينو از كوره در رفت و گفت عنوانش بايد دوباره سرمربي شود: «من مسوول نيستم و هيچچيزي از وضعيت بازيكنانم نميدانم. خريد و فروش بازيكن، بستن قرارداد يا نبستن آن دست باشگاه و دنيل لوي است. باشگاه بايد عنوان و شرح شغلم را عوض كند. البته من رييس تعيين بازي استراتژيك هستم، اما در حوزههاي ديگر، نميدانم. امروز احساس ميكنم فقط مربي هستم.» چهار ماه بعد، پوچتينو نه مدير بود و نه سرمربي.
چهار سال پيش، وقتي مايك ريگ با نشريه اتلتيك صحبت كرد و فهرست ۱۱ «مدير» شاغل در ليگ برتر را شنيد، هشدار داد: «بايد زير پوست اين برويم كه مدير دقيقا براي چه كاري آنجاست، چون ممكن است در دام بازي با واژهها بيفتيم، به جاي آنكه روي شفافيت نقشها و مسووليتهاي واقعي تمركز كنيم. شايد او را مدير بنامند چون بريتانياييها شيفته اين ايدهاند كه «ما به مدير نياز داريم!»»
او افزود: «در آلمان به آنها ميگويند «ترينر.» در بيشتر نقاط اروپا به آنها ميگويند مربي، چون ميخواهند بيايند و بهترين عملكرد را از تيم بگيرند: در زمين باشند و تمرين بدهند. اما آنچه اينجا به طور تاريخي اتفاق افتاده اين است كه با دنياي مدير بزرگ شدهايم؛ دنيايي كه رسانهها و هواداران آن را ستايش كردهاند. تقريبا به يك نياز نااميدانه براي يك قهرمان فردي رسيدهايم؛ يك نفر كه بيايد و همه مشكلات را حل كند.»
اگرچه اين روايت هنوز تا حدي وجود دارد، اما باتوجه به ساختار چندلايه فوتبال مدرن، اداره يك باشگاه ليگ برتري از صفر تا صد براي يك مدير تقريبا غيرممكن است. البته اين مانع نميشود كه بعضيها همچنان تلاش كنند.
ريگ ادامه ميدهد: «با افرادي كار كردهام كه گفتهاند: «نه، من نميخواهم نگران آكادمي، جذب بازيكن يا مسائل ديگر باشگاه باشم، ميخواهم مسوول تيم اول باشم و بهترين عملكرد را از آن بگيرم.» برعكسش را هم ديدهام، كساني كه گفتهاند: «ميخواهم مدير باشگاه باشم و روي همه چيز كنترل داشته باشم» و آنوقت بحث به قدرت و كنترل كشيده شده. اما اين درباره قدرت نيست؛ اين درباره انجام بهترين كار براي باشگاه است.»
آنچه امروز روشن است اين است كه مالكان، روسا و مديران ورزشي انتظار دارند مدير يا سرمربي (در اين مورد، عنوان اهميتي ندارد) هر روز در زمين تمرين حضور داشته باشد، نه اينكه تمرينات را عمدتا به دستيارانش بسپارد.
با وجود تكامل اين نقش، برخي عادتهاي قديمي همچنان پابرجا هستند. هنوز مالكان و روسايي در انگليس وجود دارند كه براي عنوان «مدير» اهميت زيادي قائلند و فقط به همين دليل حاضر نيستند يك «سرمربي» را منصوب كنند. اينكه مدير عملا كنترل چنداني بر نقل و انتقالات، تمديد قراردادها يا امور خارج از تمرين و انتخاب تركيب تيم ندارد، برايشان اهميتي ندارد.
يكي از مديران ارشد يك باشگاه ليگ برتري ميگويد سنت - چه در سطح كلي فوتبال و چه در سطح باشگاه- نقش مهمي در اين طرز فكر دارد و همچنين اين باور كه عنوان «مدير» به فرد شاغل اقتدار بيشتري ميدهد. او همچنين تاكيد ميكند كه مديريت روزمره بازيكنان بهاندازه مربيگري آنها در زمين تمرين اهميت دارد. افزون بر اين كاركنان زيادي هم براي مديريت وجود دارند نه فقط حلقه نزديك مدير.
در سپتامبر ۲۰۲۰، آرسنال مطلبي منتشر كرد و همزمان يك ويديوي مصاحبه ارائه داد تا توضيح بدهد چرا عنوان شغلي آرتتا از سرمربي به «مدير تيم اول» تغيير كرده است.
پيش از او، اوناي امري به عنوان سرمربي منصوب شده بود؛ تغييري كه پس از جدايي آرسن ونگر و در ادامه تلاش ايوان گازيديس، مديرعامل وقت، براي سوق دادن باشگاه به ساختاري قارهاي رخ داد، اما آرسنال قرار بود به آنچه ميشناخت، بازگردد.
پس از تمجيد از آرتتا به خاطر هدايت باشگاه در «احتمالا دشوارترين نه ماه تاريخ آرسنال»، ويناي ونكاتشام، مديرعامل وقت آرسنال (و مديرعامل فعلي تاتنهام)، گفت كه اين مربي اسپانيايي «از همان روز اولي كه وارد باشگاه شد، خيلي فراتر از يك سرمربي عمل كرده است.» در نتيجه، آرتتا «مدير» ناميده شد.
ونكاتشام گفت: «اين تغيير هم قدرداني از كاري است كه انجام داده و هم بازتابي از تواناييهايي كه در او ميبينيم. او كار بزرگي در مربيگري تيم اول انجام ميدهد و اين مسووليت اصلي اوست، اما چيزهاي بسيار بيشتري براي ارائه دارد و به همين دليل اين تغيير را انجام ميدهيم؛ هم به عنوان بهرسميت شناختن تواناييهايش و هم كاري كه همين حالا انجام ميدهد.»
او توضيح داد كه آرتتا چگونه در كنار ادو، مدير فني وقت باشگاه، براي مديريت بخشهاي ديگر عمليات فوتبالي آرسنال - از جمله آناليز، نقل و انتقال بازيكنان، عملكرد حرفهاي و امور پزشكي - همكاري خواهد كرد.
اين تحول جالب توجه بود؛ به ويژه به اين دليل كه درك فزايندهاي وجود داشت مبني بر اينكه آرتتا همراه با اين عنوان، قدرت و استقلال هم دارد.
برخي چهرههاي ارشد در اطراف آرسنال از اين موضوع شگفتزده شدند و در بعضي موارد، نگرانيهاي جدي درباره سپردن نقشي همهجانبه به آرتتا داشتند؛ نقشي كه مسووليت بيشتري از حد لازم بر دوش او ميگذاشت. با اين حال، گفته ميشد خود آرتتا از اين فرصت استقبال كرده است.