نگاهي به «به نام ناپديدشدگان بوئنوسآيرس» رمان لارنس تورنتون
گشودن پلكهاي خسته تاريخ
سميه مهرگان
آرژانتين دهه هفتاد و هشتاد ميلادي، تصويرِ تضادهاي هولناك است؛ جايي كه طنين موسيقي تانگو در خيابانهاي بوئنوسآيرس با صداي ترمز ناگهاني خودروهاي «فورد فالكون» بينام و نشان درهم ميآميخت. دورانِ «جنگ كثيف» عصر حضور سايههايي بود كه در نيمهشب، شهروندان را از متن زندگي به قعر سلولهاي انفرادي و پروازهاي مرگ ميكشاندند تا از آنها چيزي جز يك واژه سنگين باقي نماند: «ناپديد شده». در سالهاي اخير، موج بازخواني اين تروماي جمعي در هنر و سينماي جهان جاني دوباره گرفته است؛ نمونه درخشان آن فيلم «آرژانتين ۱۹۸۵» به كارگرداني سانتياگو ميتره بود كه با بازسازي صحنههاي دادگاه تاريخي فرماندهان نظامي، نهتنها جوايز جهاني را از آن خود كرد، بلكه بار ديگر ضرورت «عدالت» و «حافظه» را در برابر «فراموشي» به صدر اخبار آورد.
پيش از اين با آثار آريل دورفمن، بهويژه نمايشنامه «دوشيزه و مرگ» و رمان «بيوهها» و تجربه زيستن در جستوجوي عدالت قابل مشاهدهاست. او در بستري كه مفاهيمي چون فقدان، ايستادگي و جستوجوي حقيقت در آن پررنگ است، پيوندي عميق و ميانفرهنگي با اين روايتها برقرار ميكند. گويي رنجِ مادرانِ ميدانِ مايو و سكوتِ سنگينِ دشته اي پانپا، ترجمان دردهايي است كه نياز به زيرنويس ندارد. در ميانه اين بازخوانيهاي هنري، آثار ادبي لارنس تورنتون جايگاهي منحصربهفرد دارند. او در سهگانه درخشان خود، نهفقط به گزارش جنايت، بلكه به كشف نسبت ميان «تخيل» و «فاجعه» ميپردازد. تورنتون با درآميختن واقعيتِ محض با رگههايي از رئاليسم جادويي، سراغِ پروندههايي ميرود كه تاريخ از ثبت جزييات انسانيشان عاجز مانده است. او با اين سهگانه، پلكهاي خسته تاريخ را ميگشايد تا جهان از دريچه كلماتِ او، به تماشاي رستاخيز كساني بنشيند كه قرار بود براي هميشه ناپديد بمانند.
لارنس تورنتون سهگانه آرژانتيني خود، نهتنها به كالبدشكافي يكي از تاريكترين دورههاي سياسي امريكاي لاتين ميپردازد، بلكه مرزهاي رئاليسم و خيال را براي روايتِ فاجعه جابهجا ميكند. تورنتون با كتاب اول اين مجموعه «سوگنامه بوئنوسآيرس» كه با همين مترجم و همين نشر درآمده بود، تحسين جهاني را برانگيخت؛ كتابي كه برنده جايزه «پنهمينگوي» شد و نشان داد كه قدرت تخيل ميتواند تنها سلاح در برابر فراموشي باشد. اكنون با انتشار كتاب دوم اين سهگانه، خواننده وارد لايههاي عميقتري از اين تراژدي ميشود؛ جايي كه «ارواح» لب به سخن ميگشايند.
پس از يك قتلعام شبانه در دشتهاي پانپا، دختر جواني به طوري معجزهآسا از چنگال مرگ ميگريزد. او پياده به سمت بوئنوسآيرس ميرود و پشت در خانه زوجي پزشك ظاهر ميشود. اين زوج كه سالهاست در خلأ ناشي از ناپديد شدن دختر خودشان دستوپا ميزنند، با واقعيتي روبهرو ميشوند كه فراتر از منطق علمي آنهاست. دختر لال است و تنها دو كلمه بر زبان ميآورد: «من هستم»، اما اين سكوت، پوششي است بر صداي 11 نفر ديگر كه در همان شب شوم، در كنار او به رگبار بسته شدند. تورنتون در اين رمان، روايت را به دست اين ارواح ميسپارد. آنها از دنياي سايهها ميآيند تا نام خود را بازپس بگيرند و داستانهاي نيمهتمامشان را در گوش دختر زمزمه كنند.
عنوان اصلي كتاب Naming the Spirits، (نام بردن از ارواح) استعارهاي است عميق كه با درونمايه داستان گره خورده و سه مفهوم كليدي را دنبال ميكند. نخست، بازگرداندن هويت (هويتبخشي) در دوران ديكتاتوري، هدف رژيم تبديل انسانها به اعدادي بينام بود. تورنتون با اين عنوان ميگويد كه ما بايد اين ارواح را صدا بزنيم تا دوباره از حالت يك توده بينام خارج شده و به «شخص» تبديل شوند. دوم، رسالت شهادت دادن است؛ در اينجا «Naming» به معناي بر زبان آوردن نام كساني است كه ديگر زباني براي سخنگفتن ندارند. تا زماني كه نام كسي برده ميشود، او به طور كامل از بين نرفته است و سوم، پيوند با آيينهاي اساطيري؛ نويسنده فضايي ايجاد كرده كه در آن مرز ميان زندگان و مردگان برداشته شده است. «نام بردن از ارواح» درواقع آييني است براي شفا دادن زخمهاي باز جامعه و به آرامشرساندن ارواحي كه به دليل دفنِ ناعادلانه، هنوز در ميان زندگان سرگردانند.
منتقدان بزرگ ازجمله آليس آدامز و فردريك بوش، به درستي اشاره كردهاند كه نثر تورنتون داراي كيفيتي «روياگونه و مرثيهوار» است. نويسندهاي كه با زبان تغزل از وحشت مينويسد.
خواندن «به نام ناپديدشدگان بوئنوسآيرس» براي كساني كه به پيوند سياست و ادبيات علاقهمندند، ضروري است. اين كتاب، داستاني است درباره شفا يافتن از زخمهاي عميق تاريخ؛ داستاني كه از مرگ آغاز ميشود، اما در ستايش «بودن» و «نام داشتن» به پايان ميرسد.