گزارش نقد و بررسي «تنديس ناتالي» رمان سعيد جوزاني
تخيل؛ رهگذرِ حقيقتِ تاريخ
وحيد محمدزاده
رمان «تنديس ناتالي» در كاشان نقد و بررسي شد. به گزارش گروه هنر و ادبيات «اعتماد»، اين نشست نودوپنجمين جلسه نقد كتاب انجمن فرهنگي مهديه وادقان بود كه با همكاري موسسه كافيشه كاشان برگزار شد. پيش از اين آثار نويسندگان ديگري از جمله كيهان خانجاني، فرهاد حيدريگوران، محسن فاتحي و... نيز در اين سري نشستها بررسي شده بود. «تنديس ناتالي» سومين كتاب جوزاني است كه با نشر نيلوفر راهي بازار كتاب شده است. اين نويسنده پيش از اين «سال دو فصل دارد» و «مالويناي انزلي» را منتشر كرده بود.
حركت در مرز ميان روايت تاريخي، داستانپردازي و تامل ايدئولوژيك از ويژگيهاي «تنديس ناتالي» است. رماني كه نه به دنبال بازگويي صرف روايتهاي تاريخي است و نه ميخواهد خود را به يك داستان عاشقانه كلاسيك محدود كند؛ بلكه ميكوشد نسبت انسان را با قدرت، ايدئولوژي، حافظه و روايت در بستري داستاني به اجرا در بياورد. كتابي كه تاكنون واكنشها و نقدهاي متنوعي را برانگيخته و به هر خواننده و منتقدي امكان نزديك شدن از زاويه خاص خود را داده است.
كيهان خانجاني، نويسنده و مدرس داستان در آغاز اين نشست گفت: درباره تاريخ و داستان اجازه بدهيد در همين آغاز بگويم با اين نظر كه «نبايد در كليت اثبات شده تاريخ دست برد» موافق نيستم و موافق نيستم با اينكه «نويسنده فقط بايد در اجزاي تاريخ دست ببرد»، چرا؟ چون مثلا تا پيش از مقاله هما ناطق، همه فكر ميكرديم قوامالسلطنه چه موجود وحشتناكي بوده! تاريخ در بسياري از جاهايي كه فكر ميكرديم «تثبيت» شده، اشتباه كرده است. تاريخ را انسان نوشته، با همه خطاهايش.
اين نويسنده در ادامه گفت: ادبيات كارش اين است كه از زاويهاي ديگر نگاه كند، تخيل كند و واقعيت را از راهي ديگر بيازمايد. روشهاي آزمودن واقعيت فقط متر و وزن و درجه جوش نيست؛ يكي از آنها تخيل كردن است. گاه از طريق تخيل، واقعيت بهتر فهميده ميشود. حتي در جايي و زمانهاي كه ابزارهاي ديدن واقعيت را ميبندند، تخيل هست كه از زاويهاي ديگر به واقعيت نگاه كند. اگر ادبيات نبود كه تخيل كنيم، مطمئن باشيد بسياري چيزها پنهان ميماند. از اين نظر، زنده باد ادبيات.
محمود ساطع، داستاننويس و پژوهشگر هم گفت: براي من در سالهاي اخير «التذاذ ادبي» بسيار مهم شده. اينكه پس از آن چه انتظاراتي از اثر داريم، بحث مفصلي است. به هر حال، روايت و همه آن چيزي كه ما به عنوان عناصر ادبيات داستاني ميشناسيم، در اين رمان چنان حضور دارد كه دستكم اثري است با غنا و جذابيت قابل توجه. پس از خواندن «تنديس ناتالي» ياد بزرگ علوي افتادم. با خودم فكر كردم آيا رمان «چشمهايش» چنين تاثيري بر من گذاشته كه اين تداعي شكل گرفته يا نه. بعد به اين نتيجه رسيدم كه شايد بيشتر ردپاي مجموعه داستان «چمدان» را به صورت غيرمستقيم در اين اثر ميبينم. ديدن ردپاي يك اثر در اثري ديگر، اساسا نقطه ضعف نيست؛ اتفاقا به تداوم زبان، فرهنگ و گستره ادبي كمك ميكند. شايد نوع مواجهه بزرگ علوي با عشق در آثارش نيز در اين تداعي بيتاثير نبوده است. اگر بخواهم از منظر نقد نكتهاي درباره اثر بگويم، به نظرم انتخاب دو راوي، با وجود دشواريهايش، انتخابي آگاهانه و جسورانه بوده است. اين دوصدايي، اگرچه در جاهايي ميتوانست تفكيك زباني پررنگتري داشته باشد، اما در مجموع به گسترش نگاه تاريخي و چندلايه شدن روايت كمك كرده و اجازه داده رمان از تكصدايي فاصله بگيرد. اين انتخاب، در خدمت كليت اثر قرار گرفته و با جهان فكري و مضموني رمان همراستاست. در مجموع «تنديس ناتالي» رماني است غني، تاملبرانگيز و خوشساخت كه هم از نظر زبان و روايت و هم از منظر پيوند تاريخ، هنر و عشق، تجربهاي جدي و قابل اعتنا در ادبيات داستاني ما به شمار ميآيد؛ اثري كه هم لذت خواندن ايجاد ميكند و هم مخاطب را به فكر، جستوجو و بازخواني تاريخ و خودِ ادبيات فرا ميخواند.
زينب رسولزاده، مدرس داستان نيز «تنديس ناتالي» را رماني روان، خوشخوان و بدون پيچيدگيهاي زائد ميداند؛ متني كه خواننده را خسته نميكند و او را به بازگشتهاي مكرر براي فهم روايت وانميدارد. از نگاه او، يكي از مهمترين نقاط قوت رمان، شناخت نويسنده از فضايي است كه دربارهاش مينويسد. اين شناخت، صرفا حاصل مطالعه متون تاريخي نيست، بلكه از دل آشنايي نزديك با آدمها، خاطرهها و تجربههاي زيسته برآمده و در تار و پود روايت نشسته است. همين ويژگي باعث ميشود فضاها و شخصيتها، براي خواننده ملموس و قابل باور باشند. در عين حال، رسولزاده معتقد است از بخشهاي پاياني رمان به بعد، بحران داستاني تا حدي افت ميكند و سرنوشت مجسمه براي مخاطب قابل پيشبيني ميشود. به باور او، اگر تنش روايي مربوط به وجود جنازه و مساله حفظ يا نجات مجسمه تا پايان اثر به صورت همزمان ادامه مييافت، انسجام دراماتيك داستان افزايش پيدا ميكرد. نكته مهم ديگر در نقد رسولزاده، واكنش عاطفي راوي به مرگ معشوق است. او بر اين باور است كه راوي بدون تجربه سوگي عميق و بدون آنكه فقدان معشوق خلأ عاطفي پررنگي ايجاد كند، نسبتا سريع به زندگي عادي بازميگردد؛ امري كه به باورپذيري عاطفي اثر لطمه ميزند و از شدت تراژدي ميكاهد.
ناصر دانش، داستاننويس كاشاني نيز با تاكيد بر جديت نويسنده، رمان را حاصل دغدغهمندي و پژوهشي عميق ميداند. او معتقد است نويسنده براي نگارش اين اثر، به زمانها و جغرافياهاي مختلف رجوع كرده و كوشيده است با شناختي فراتر از اطلاعات سطحي تاريخي، فضايي باورپذير خلق كند. با اين حال، دانش يكي از چالشهاي اصلي رمان را مساله زبان ميداند. از نظر او، تفاوت زبان دفترچه حبيبآقا با زبان راوي چندان پررنگ نيست و اين امر باعث ميشود حضور نويسنده در هر دو صدا احساس شود. اين نزديكي زباني، به باور دانش، ميتواند استقلال شخصيتها را كاهش دهد؛ بهويژه آنجا كه انتظار ميرود فاصله زماني و مكاني، تفاوت زباني روشنتري ايجاد كند و هر صدا، هويت مستقلتري داشته باشد.
در ميان اين خوانشها، فريدون كدخدايي با رويكردي نظري، «تنديس ناتالي» را در زمره رمانهاي فراتاريخنگار قرار ميدهد. از نگاه او، رمان با قرار دادن رخدادها و شخصيتهاي واقعي تاريخي در كنار گزارههاي تشكيكآميز، امكان روايت تاريخي مستقل و قطعي را زير سوال ميبرد. تاريخ در اين اثر، نه يك حقيقت تثبيت شده، بلكه متني قابل تفسير و بازخواني است. كدخدايي تاكيد ميكند كه اين رويكرد، خواننده را نسبت به روايتهاي رسمي و ايدئولوژيك تاريخ دچار ترديد ميكند و او را وادار ميسازد تا نقش روايت، قدرت و حافظه را در شكلگيري تاريخ بازانديشي كند. به باور او، رمان همزمان از رئاليسم انتقادي بهره ميگيرد، چراكه ذهنيت ايدئولوژيك شخصيتها و تحليل اجتماعي ملموس، تاريخ را به مثابه نيرويي زنده و فعال در سرنوشت انسانها نشان ميدهد، نه صرفا پسزمينهاي خنثي براي رخدادها.
زهرا قهرماني نيز با تمركز بر منطق عاطفي و باورپذيري روابط انساني، به رمان نزديك ميشود. او ايده دفن جسد در دل يك تنديس را كنشي غيرعادي ميداند كه نيازمند عشقي عميق يا حتي رگههايي از جنون است. از نظر قهرماني، اين ويژگيها در شخصيت استاد نقاش - كه فردي آرام و منزوي تصوير شده - به اندازه كافي بسط نيافتهاند. همچنين ميزان صميميت ميان ناتالي و استادش، به باور او، به پرداخت بيشتري نياز دارد تا كنشهاي نهايي داستان از نظر عاطفي قانعكنندهتر شوند. با اين حال، قهرماني تاكيد ميكند كه رمان در لايههاي عميقتر، به موضوعات مهمي چون ايدئولوژي، نمادهاي سياسي و تاريخ معاصر ميپردازد و از سطح يك داستان عاشقانه فراتر ميرود.
در نقد ريحانه طائفي، بر چندمعنايي اثر و كمرنگ شدن مرز ميان واقعيت و خيال تاكيد ميشود. او معتقد است «تنديس ناتالي» نشان ميدهد چگونه يك عنصر ثابت، مانند يك تنديس ميتواند براي هر شخصيت و هر خواننده معنايي متفاوت داشته باشد. از نگاه طائفي، رمان عمدا از قطعيت فاصله ميگيرد تا مخاطب را درگير تفسير كند. او ساختار سهگانه رمان را در ابتدا جذاب ميداند، اما معتقد است اين ساختار در ادامه تا حدي تكراري و مكانيكي ميشود، هرچند اين مساله مانع از درگيركننده بودن كلي اثر نيست.
فهيمه مسيبي به ساختار پازلي و پرشهاي موضوعي رمان اشاره ميكند. او احساس ميكند بخشهاي مختلف داستان انگار جداگانه نوشته شده و سپس به هم متصل شدهاند. از نظر مسيبي، دفترچههاي حبيبآقا ظرفيت روايي بالايي دارند، اما استفاده گسسته از آنها به انسجام كلي اثر اندكي لطمه زده است.
در پايان سعيد جوزاني، نويسنده اثر اظهار داشت: شخصيت اصلي رمان، فردي سرخورده است؛ هنرش به سرانجام نرسيده و هنرمندي شكست خورده است. اگر بخواهيم در عرصه عشق او را به كاميابي برسانيم، با منطق رمان همخواني ندارد. اگر قرار باشد پايانبندي «هپياند» ارايه شود، با فلسفه تاريخ موجود در رمان سازگار نيست. تاريخي كه در اين اثر روايت ميشود، سرشار از تخريب است. چطور ميتوان انتظار داشت رماني كه چنين فضايي دارد، در نهايت به پايانبندي خوش ختم شود؟ ايده كار گذاشتن جسد دختر درون مجسمه، ذاتا نميتواند به پايان خوش منتهي شود. اين شخصيت به جنون رسيده و در تمام زمينهها شكست خورده؛ همانطور كه تاريخ ما شكست خورده است. ما در بزنگاههاي تاريخي خوب عمل نكرديم و بايد بپذيريم. بزنگاههايي داشتيم كه ميتوانست سرنوشت ما را براي قرنها تغيير دهد، اما نفرتِ پس از آن، تاريخي پر از كينه ساخته است. رماننويس كلانروايت را در نظر ميگيرد و سپس ديناميتي در دل آن ميگذارد؛ روايت را منفجر ميكند و بعد با تكهپارههاي آن كلانروايت مواجه ميشود. شما نميتوانيد بگوييد انقلاب رخ نداده، اما ميتوانيد بگوييد عدهاي در شهري يك مجسمه را خراب كردند. منظورم اين است كه وقتي گفتم: «تاريخ را به نفع رمان مصادره كنيد»، منظورم كلانروايتهاي تاريخي نبود.
در مجموع، كنار هم قرار گرفتن اين خوانشها نشان ميدهد كه «تنديس ناتالي» اثري است آگاهانه كه در پي طرح پرسش و ايجاد ترديد است. رماني كه با گشودن امكان تفسيرهاي گوناگون، خواننده را به مشاركت فعال در معناسازي دعوت و از همين رو، جايگاه خود را به عنوان متني زنده و قابل بحث تثبيت ميكند.