توجه به تاريخ يكپارچه ايران از روزگاران گذشته همواره در ميان مورخان علاقهمند به تاريخ ايران وجود داشته است. شايد يكي از مهمترين آغازگران اين مسير، كتاب تاريخ كامل ايران، تاليف حسن پيرنيا و عباس اقبالآشتياني باشد كه كوشيده تاريخ ايران را از آغاز تا روزگار معاصر روايت كند. پس از آن نيز تلاشهاي متعددي در اين زمينه صورت گرفت؛ از جمله مجموعه تاريخ كمبريج كه مطالب مهمي را در برميگيرد. در همين راستا، مجموعه ۱۱جلدي «انديشه ايران» به تازگي از سوي انتشارات اميركبير منتشر و روانه بازار شده است. اين مجموعه كه با سرپرستي خسرو خواجهنوري ترجمه شده، بهطور خاص به ايده ايران و فضاي فكري تاريخ ايران از دوران باستان تا اواخر دوره قاجار ميپردازد. آيين رونمايي اين مجموعه نيز به تازگي در سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران برگزار شد و جمعي از استادان برجسته تاريخ در آن به سخنراني پرداختند.
در اين نشست، غلامرضا اميرخاني عضو هيات علمي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران، علي بهراميان عضو هيات علمي دايرهالمعارف بزرگ اسلامي، خسرو خواجهنوري دبير مجموعه «انديشه ايران»، سينا فروزش عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات، ميرزا محمد حسني استاد دانشگاه آزاد اسلامي و ابراهيم شمشيري معاون توليد انتشارات اميركبير به سخنراني پرداختند. همچنين چارلز ملويل، استاد دانشگاه كمبريج، با ارسال پيام ويديويي در اين برنامه حضور داشت. آنچه در پي ميآيد، گزيدهاي از سخنان مطرح شده در اين نشست است.
خسرو خواجهنوري: زبان فارسي در قرون ميانه اسلامي نقش يك زبان بينالمللي داشت
اين مجموعه يازده جلدي حدود ۲۵۰۰ سال از تاريخ ايران را در برميگيرد؛ تاريخي كه از دوران باستان و عصر هخامنشيان آغاز ميشود و تا پايان دوره قاجار ادامه مييابد. نويسندگان اين مجموعه همگي از متخصصان و صاحبنظران شناخته شده در دورههاي تاريخي مورد بحث هستند و از اين رو، اثر حاضر را ميتوان تازهترين و يكي از معتبرترين پژوهشها درباره تاريخ ايران دانست كه به زبان انگليسي منتشر شده است. از مهمترين ويژگيهاي اين مجموعه، توجه به بخشهاي كمتر ديده شده و نقاط مبهم تاريخ ايران است. ترجمه اين اثر نيز كه حدود سه سال به طول انجاميد، با بهرهگيري از توان مترجمان برجسته فارسي صورت گرفته است.
بررسيهاي تاريخي نشان ميدهد كه پس از ظهور اسلام، زبان فارسي جايگاهي ويژه يافت؛ چنانكه در قرون ميانه اسلامي به منزله زبان بينالمللي پهنهاي گسترده فرهنگي و سياسي به كار ميرفت. براي نمونه، مكاتبات ميان پادشاهان عثماني و ازبك به زبان فارسي انجام ميشد و در شهرهايي چون قونيه و نواحي آن سوي ماوراءالنهر نيز شعر فارسي سروده ميشد.
اميد است اين مجموعه بتواند نگاه تازهاي به تاريخ ايران پديد آورد و براي مخاطبان، اعم از دانشجويان، استادان دانشگاه و ديگر علاقهمندان، افقهاي نويني بگشايد و به تعميق فهم تاريخي ما ايرانيان ياري رساند.
شمشيري: روايت تاريخ ايران بايد با قلم و نگاه ايراني تقويت شود
در مجموعه فعاليتهاي انتشارات اميركبير، توجه به تاريخ و انتشار آثار تاريخي پيشينهاي طولاني دارد و مجموعه تاريخ كمبريج و ديگر كتابهاي تاريخي منتشر شده نمونههايي از اين رويكرد به شمار ميآيند. خرسندكننده است كه اعلام شود در فاصلهاي كوتاه از انتشار اين مجموعه، يكي از مجلدات آن - جلد مربوط به دوران ساساني - به چاپ دوم رسيده است؛ موضوعي كه از استقبال گسترده مخاطبان حكايت دارد. از جمله اقدامات ارزشمند و ماندگار در اين مجموعه، ابتكاري است كه خسرو خواجهنوري انجام داده و در آغاز هر مجلد، كتاب را به يكي از استادان برجسته تاريخ تقديم كرده است.انتشار اين آثار را نيز بايد در همين مسير ارزيابي كرد. بيترديد بازنمايي تاريخ متاثر از فضاي سياسي و فرهنگي هر جامعه است و از اينرو، پس از انتشار اثر نيز بايد براي ديده شدن و دسترسي مخاطبان به آن تلاشي جدي صورت گيرد تا آثار منتشر شده بتوانند جايگاه شايسته خود را بيابند.
چارلز ملويل: پرسش اصلي ما اين بود كه ايران در ذهن مردم چگونه شكل گرفته است؟
در سال ۲۰۱۶ ميلادي پيشنهاد سرپرستي اين مجموعه به من داده شد و با اشتياق اين مسووليت را پذيرفتم، زيرا اين اثر را برجسته و شايسته دانستم و ارزش آن را داشت كه سالها براي آن وقت گذاشته شود. علاوه بر اين، اين مجموعه نقشي مهم در گسترش فرهنگ ايراني و زبان فارسي در خارج از كشور، بهويژه در بريتانيا ايفا ميكند. همچنين از آماده بودن جلد دوازدهم اين اثر، مربوط به دوران قاجار، خبر داده و ابراز اميدواري شد كه تا پايان تابستان همان سال منتشر شود.
دغدغه اصلي من در تدوين اين مجموعه، «ايده ايران» بوده و همچنان اين ايده در ذهنم پابرجاست. مهمترين پرسش اين بود كه مردم و ديگر بازيگران تاريخي درباره ايران چگونه ميانديشيدند؛ چه خارجيهايي كه به ايران سفر كرده بودند و چه آنهايي كه هرگز به اين سرزمين پا نگذاشته بودند. بهطور خاص، اين پرسش مطرح بود كه مردم ايران خود چگونه به سرنوشت و تاريخ كشورشان نگاه ميكردند. اين دو ديدگاه، گرچه متفاوت، مكمل يكديگر هستند. از سفرنامههاي خارجيها ميتوان تا حدي دريافت كه آنان درباره ايران چه تصوري داشتند، اما شناخت افكار مردم ايران، حتي تا همين اواخر، كاري دشوار بوده است.بهترين راه براي اين امر مطالعه تاريخنگاري و بررسي نحوه روايت مورخان از رويدادهاست. افزون بر اين، ادبيات و هنر، بهويژه شاعران، بخش مهمي از تاريخ ايران را تشكيل ميدهند و نيازمند توجه ويژه هستند. اميد ميرود اين مجموعه بتواند به درك بهتر يكي از بزرگترين تمدنهاي جهان كمك كند.
ميرزا محمد حسني: ايده ايران مفهومي چندلايه است و ترجمه دقيقي ندارد
در آغاز بايد توضيحي درباره مفهوم «ايده ايران» ارايه دهيم و اين پرسش مطرح شود كه اين ايده چيست و اساسا چگونه ميتوان مفهوم «ايده» را در زبان فارسي ترجمه كرد؟ در اين مجموعه معادلهايي مانند «فكر»، «آرمان» و «مفهوم» براي واژه «ايده» انتخاب شده است؛ با اين حال، به نظر ميرسد هيچ يك ترجمهاي دقيق و كامل از مفهوم اصلي آن نيست. بهطور كلي، «ايده ايران» مفهومي گسترده و چندلايه است كه در طول تاريخ شكل گرفته و بازتاب آن به خوبي در اين مجموعه مشاهده ميشود.
يكي از مهمترين مباحث مطرح شده در اين مجموعه، موضوع شاپور و مساله زرتشتي بودن يا نبودن او است كه در جلد مربوط به دوران ساساني مورد بحث قرار گرفته است. ميدانيم كه شاپور در سكهها و متون آن دوران ارادت خود را به اهورامزدا ابراز كرده است، اما در عين حال مذهب مانويت نيز در آن زمان اجازه فعاليت داشته است. همانطور كه در اين اثر آمده، شاپور از نظر سياسي سياست مهار دوگانهاي را پيش گرفت؛ بهگونهاي كه با ايجاد تعادل ميان اين دو مذهب، هر يك را تحت كنترل خود قرار دهد.
علي بهراميان: ديوانسالاري يكي از عوامل تداوم تاريخي ايران است
انتشار مجموعه يازده جلدي «انديشه ايران» به زبان انگليسي، اهميت مطالعات مربوط به تاريخ ايران در غرب را نشان ميدهد و اين روند همچنان ادامه دارد. دانشگاههاي غرب با سرعت آثار متعددي درباره ايران و تاريخ آن منتشر ميكنند كه بيانگر اشتياق بالاي آنان به شناخت ايران است.
نكته مهم براي مخاطبان آن است كه مطالعه اين مجموعه نيازمند آگاهي نسبي از تاريخ ايران است، زيرا نويسندگان قصد ورود به جزييات پيچيده را ندارند و بيشتر بر نتايج بحث تمركز كردهاند؛ موضوعي كه براي مخاطبان غيرحرفهاي ميتواند چالشبرانگيز باشد.
يكي از مباحث مهم مجموعه، چگونگي ورود اسلام به ايران است. جلد مربوط به اين دوره با تاكيد بر جنگهاي طولاني خسروپرويز با امپراتوري روم نشان ميدهد چگونه اين نبردها ايران را تضعيف كرد و زمينه ظهور قدرتي جديد، يعني اسلام را فراهم آورد.
از ديگر ويژگيهاي اين مجموعه، توجه به «ايده ايران» در حوزههايي فراتر از سياست، از جمله هنر، ادبيات و نظام اداري است؛ حوزههايي كه در انتقال مفهوم ايران نقش مهمي داشتهاند. اين رويكرد به فهم تداوم تاريخي ايران كمك ميكند، زيرا شكاف ميان ايران باستان و ايران اسلامي، آنگونه كه گاه تصور ميشود، چندان واقعي نيست و بيشتر با نوعي تداوم تاريخي همراه است.همچنين در تاريخنگاري اين دوره گاه فتح با اشغال يكسان تلقي ميشود، در حالي كه گستره ايران و محدوديت جمعيت مهاجمان چنين امكاني را فراهم نميكرد. توجه به مفهوم «ايده ايران» ميتواند به درك دقيقتر اين واقعيت تاريخي كمك كند.
غلامرضا اميرخاني: حدود پنج قرن است كه در پارادايم صفوي زندگي ميكنيم
مجموعه ۱۱ جلدي «انديشه ايران» در امتداد آثار مهم ديگري منتشر ميشود كه تاكنون انتشارات اميركبير روانه بازار نشر كرده است. از اينرو، تداوم اين راه را به انتشارات اميركبير تبريك ميگويم و از تلاش اين مجموعه براي در اختيار قرار دادن اثري مهم به مخاطبان و علاقهمندان تاريخ قدرداني ميكنم.
نكته مهم درباره دوره تيموري آن است كه اين دوران به عنوان مقطع پيش از روي كار آمدن صفويان شناخته ميشود. از سوي ديگر، حدود پنج قرن است كه در پارادايم برآمده از عصر صفوي زندگي ميكنيم؛ عصري كه با پذيرش مذهب تشيع، چارچوبي ماندگار براي هويت ديني و سياسي ايران شكل گرفت و تا امروز تداوم يافته است. برخي مسائل پيراموني ايران، از جمله نوع ارتباط با ماوراءالنهر و سرزمينهاي همسايهاي چون تركيه امروزي نيز ريشه در همان دوره دارد و همچنان با آنها مواجه هستيم. مقاله جان وودز از جمله مقالات مجلد مربوط به سده تيموري است كه به سفرنامههاي اواخر دوره تيموري ميپردازد. ميدانيم كه سفرنامههاي مربوط به ايران در اين دوره بسيار اندك است؛ از جمله سفرنامه روي گونسالس دِ كلاويخو كه از معدود روايتهاي خارجيانِ وارد شده به ايران به شمار ميآيد. در مقابل، دو سفرنامه از ايرانياني كه به خارج سفر كردهاند، باقي مانده است: يكي گزارش سفر غياثالدين نقاش كه در دوره شاهرخ به عنوان سفير به چين رفت و ديگري سفرنامه نويسنده كتاب مطلعالسعدين كه به هند سفر كرده است. وودز در اين مقاله به دو سياح ايراني كمتر شناخته شده اشاره ميكند كه تاكنون توجه چنداني به آنان نشده و در زمره چهرههاي نسبتا گمنام قرار دارند.
دو سفرنامهاي كه در اين مقاله به آنها اشاره شده، يكي سفرنامه كمالالدين ابيوردي است كه ماجراي رساندن اشتباهي كتابي به دربار سلطان يعقوب، از جانب او در حبيب السير نقل شده است. سفرنامه ديگر متعلق به شخصي به نام سيد ميرعلي طوسي - مشهور به معالي - است كه با عنوان «خنگارنامه» به سرزمينهاي عربي، حجاز، عتبات و مصر سفر كرده است. اين سفرنامهها از نادرترين متون اين دوره به شمار ميآيند كه در اين اثر مورد توجه قرار گرفتهاند.
در مجموع، مجلد سده تيموري اثري فاخر و ارزشمند است و مقالات آن به دست صاحبنظران نام آشناي تاريخ ايران نوشته شده است.
سينا فروزش: اگر خودمان تاريخمان را ترجمه نكنيم، ديگران روايت خواهند كرد
من قصد دارم درباره ترجمه و ترجمهنگاري در فارسي و تاريخنگاري صحبت كنم. سنت ترجمه در دوران بسيار قديم، يعني اوايل اسلام، سابقه داشته است. نكته مهم، احساس نياز جامعه علمي و فرهنگي به ترجمه بوده است. در تاريخ، شخصيت برجستهاي مانند ابنمقفع را داريم كه ميتوان نقش او را در جهان اسلام همسنگ نقش فردوسي در زبان فارسي دانست؛ بهويژه در ترجمه كليله و دمنه.
بحث اصلي اين است كه چرا ما آثار تاليفي خود را به زبانهاي ديگر ترجمه نكنيم. منابع تاريخي ارزشمندي در اختيار داريم و استادان برجستهاي در كشور فعال هستند. به نظر ميرسد بايد به ترجمه آثار داخلي به زبانهاي ديگر توجه بيشتري شود تا روايت ايراني از تاريخ در سطح جهاني پررنگتر شود.