زلزله 7 ريشتري در تهران
مهدي زارع
تهران محل رخداد زمينلرزههاي مهم تاريخي بوده و براي رخداد زمينلرزهاي با بزرگاي بيش از 7، كانديداي مهم و خطرناكي است. آخرين زلزله بزرگ و در نزديكترين فاصله به مركز تهران كنوني در ۱۸۳۰ رخ داده است. بافتهاي فرسوده در هستههاي تاريخي با كوچههاي باريك با فقط يك تا دو متر عرض هستند. اگر ساختمانها در محدودهها فرو بريزند، ديوارهاي آوار غيرقابل عبوري ايجاد ميكنند كه ساكنان را به دام مياندازد و مانع از حركت وسايل نقليه نجات ميشود. سوانح ثانويه «زنجيرهاي» مانند انفجار گاز و آتشسوزي، مشابه زلزله كوبه در سال 1995 خواهد شد.
در ايران، مساله اين نيست كه آيا زمينلرزهاي شديد رخ خواهد داد يا نه، بلكه مساله اين است كه به صورت متوسط، سالي يك تا دو زمينلرزه با بزرگاي 6 تا 7 در محدوده ايران قابل انتظار است.
طي سه ساله منتهي به بهمن ۱۴۰۴ با رخداد بزرگي ۵ تا ۶ روبهرو بودهايم ولي در محدوده سرزميني ايران، زلزله با بزرگاي 6 يا بالاتر رخ نداده است. باتوجه به ريتم رخدادهاي زمينلرزهها در ايران ميتوان به لحاظ آماري به يك نبود لرزهاي براي زمينلرزه شديد در ايران طي مدت ياد شده توجه كرد كه البته در بازه زماني سالهاي پيش رو اين روند جبران ميشود. زلزلههاي مكرر با بزرگاي ۴ تا ۶ ممكن است روي بخشي از يك گسل اصلي يا روي گسلهاي فرعي شاخهاي رخ دهند و اين درحالي است كه زمينلرزه با بزرگاي 7 روي همان گسل اصلي همچنان قفل شده باشد. اگر رويدادهاي متوسط در حال «بارگذاري» گسل اصلي باشند و استرس را به آن منتقل كنند، كمبود زلزلههاي با بزرگاي بيش از 6، يك علامت هشداردهنده است. اين موضوع ميتواند نشان دهد كه «ناهمواري» -قسمت گير كرده گسل- به اندازه كافي قوي است كه در برابر گسيختگي براي رخداد زمينلرزه با بزرگاي 6 مقاومت كرده و تنها زماني ميشكند كه استرس كافي براي زمينلرزه با بزرگاي بيش از 7 جمع شود.
ازسوي ديگر اگر رد گسل در هر منطقه تكهتكه و كوتاه باشد، احتمال فيزيكي وقوع زلزله با بزرگاي بزرگتر از 7 كمتر است، زيرا وقوع زلزله با بزرگاي ۷.۰ به طول شكست پيوستهاي در حدود ۵۰ كيلومتر نياز دارد.
اگر يك زلزله بزرگ 6.0 تا 7.5 در محدوده پرجمعيتترين شهرهاي ايران رخ دهد، به دليل تركيبي از تراكم بالاي جمعيت و آسيبپذيري شهري، عواقب آن به صورتي خواهد بود كه تاكنون تجربه نشده است. در پايان سال ۱۴۰۴ برآورد ميشود ۹ شهر با جمعيت بيش از يك ميليون نفر ايران به ترتيب تهران ۹.۵، مشهد ۳.۳، اصفهان ۲.۲، كرج ۲.۱، شيراز ۱.۷، تبريز ۱.۶، قم ۱.۴، اهواز ۱.۳ و كرمانشاه ۱.۱ ميليون نفر جمعيت داشته باشند. البته هر يك از اين شهرهاي پرجمعيت ما يك محدوده پرجمعيت پيراموني هم به صورت حاشيهنشين و شهركهاي اقماري دارند. آسيبپذيري شهرهاي كليدي هر يك از مراكز اصلي ايران براساس جغرافيا و «بافت شهري» قابل توجه است. مساحت بناهاي ساخته شده در تهران، طبق آخرين دادههاي رسمي و معتبر عمدتا مربوط به طرح جامع تهران ۱۴۰۰ و گزارشهاي مركز آمار ايران، وزارت راه و شهرسازي و شهرداري تهران قابل ارزيابي است. محدوده رسمي شهر تهران تقريبا ۷۵۰ كيلومتر مربع يا 75 هزار هكتار تعيين شده است. برآوردها نشان ميدهد حدود ۴۰ تا ۵۰درصد از سطح شهر را سطوح ساخته شده مسكوني، تجاري، اداري و... تقريبا
30 هزار تا 37 هزار و 500 هكتار از محدوده زمين تهران است.
براساس آخرين تعريف هم، بافت فرسوده شامل سه دسته بافت ناكارآمد شهري، بافت تاريخي و بافت روستايي داخل شهر است. مساحت كل بافتهاي فرسوده و ناكارآمد تهران حدود 5 هزار هكتار شامل 3200 هكتار بافت فرسوده ريزمتراكم و حدود 1800 هكتار بافت فرسوده كلان متراكم- ناپايدار است كه شامل حدود 120 هزار واحد مسكوني فرسوده ميشود. ازسوي ديگر مساحت محدودههاي حاشيهنشيني -سكونتگاههاي غيررسمي- در تهران عمدتا در حاشيه جنوبي، جنوب غربي، غرب و شرق شهر -بين 2000 تا 2500 هكتار برآورد شده و تخمين زده ميشود بين ۱.۵ تا ۲ ميليون نفر و معادل 15 تا 20درصد جمعيت كل تهران، در اين سكونتگاهها زندگي كنند. محلههايي مانند شهرك صالحآباد، عبدلآباد، خاكسفيد، ابراهيمآباد، كيانشهر و برخي قسمتهاي منطقه ۴ و ۵ بخشهايي از اين حاشيهنشيني را در خود جاي دادهاند، بنابراين مجموع بافت فرسوده و حاشيهنشين در تهران حدود ۷۵۰۰ هكتار و مساحت كل بناهاي ساخته شده تهران بين ۶۰ تا ۹۰ هزار هكتار -حدود ۷۵ هزار هكتار يا ۷۵۰ كيلومتر مربع- برآورد ميشود.
ميتوان تخمين زد كه حدود ۱۰درصد از كل مساحت ساخته شده در تهران به عنوان بناهاي فرسوده ناپايدار يا حاشيهنشين درنظر گرفته ميشود.
تراكم جمعيت در بناهاي ساخته شده به طور متوسط حدود ۱۲۰ نفر درهكتار است. بدين ترتيب ميتوان حدس زد كه حدود يك ميليون نفر از مردم تهران در بافت فرسوده، ناپايدار يا حاشيهنشين، مطابق تعريفهاي رسمي زندگي ميكنند. ضمنا طي بيست ساله ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۴ حدود ۱۵۰۰ هكتار بناهاي بدون نظارت كافي و حدود ۵۰۰ هكتار به سكونتگاههاي غيررسمي تهران اضافه شده است. اگر تراكم جمعيت در اين محدوده را مطابق ساير مناطق تهران درنظر بگيريم، حدود ۲۵۰ هزار نفر از جمعيت شهر در همين حدود ۲۰۰۰ هكتار بافت فرسوده جديد ساكن هستند.
بدين ترتيب ساكنان در بافتهاي ناپايدار تهران بيش از 2.1 ميليون نفر برآورد ميشوند.