قاتل خودکار
مانی جهانپور
9 اسفندماه 1404، مدرسه شجره طیبه در میناب، دیگر یک مدرسه نبود، یک آزمایشگاه مهمات بود. آزمایشی که پنتاگون سال‌ها روی آن کار کرده بود؛ اولین قتل دسته‌جمعی با راهبری هوش مصنوعی. بیش از ۱۶۰ دانش‌آموز ۷ تا ۱۲ ساله، زیر آوار دفن شدند؛ نه با خطای اطلاعاتی و نه با اشتباه اپراتور بلکه با تصمیمی که در کمتر از چند ثانیه توسط سامانه‌ای به نام مِیوِن (Maven) گرفته شد. و حالا ایالات متحده می‌گوید پایگاه داده قدیمی باعث اشتباه عملیاتی شد. اشتباه؟ مدرسه‌ای که بیش از یک دهه پیش از هر تأسیسات نظامی جدا شده بود و نشانی و اطلاعاتش روی نقشه‌های عمومی بود، اشتباهی شناسایی می‌شود؟ آنهم توسط ارتشی که ادعا می‌کند ثانیه‌ای اطلاعات خود را به‌روزرسانی می‌کند؟ این دیگر اشتباه نیست. طراحی جنایت است.
رسانه‌های غربی روایت را تحت عنوان خطای فنی چیدند، اما حقیقت چیز دیگری است. سامانه مِیوِن که توسط شرکت پالانتیر ساخته شده، نه یک ابزار منفعل، بلکه ماشین هوشمندی است که برای سرعت‌بخشی افراطی به زنجیره قتل و جنایت طراحی شده است. نکته کلیدی اینجاست که وقتی ارتش آمریکا عامدانه سازوکار و سیستمی می‌سازد که در هر ۳.۶ ثانیه یک تصمیم هدف‌گیری می‌گیرد، این به اصطلاح خطا، جزئی از طراحی است، نه یک حادثه غیرعمدی. آنها با علم به اینکه چنین سرعتی راه را بر هرگونه نظارت انسانی می‌بندد و این موجب عدم عاملیت شرافت بشری و اخلاق‌مداری جنگی است، این سیستم را به کار گرفتند. این سهل‌انگاری نیست، عمد در تولید و گسترش جنایت و فاجعه است؛ همان چیزی که مسئولیت کیفری فرماندهان را قطعی می‌کند.
پنتاگون ادعا می‌کند نظارت انسانی بر تصمیمات ماشین‌های خودکار وجود دارد. اما این یک دروغ وقیحانه و بزرگ است. در دکترین نظامی آمریکا، سامانه مِیوِن طوری طراحی شده که هدف آن رسیدن به ۱۰۰۰ تصمیم هدف‌گیری در یک ساعت باشد. این یعنی هر ۳.۶ ثانیه یک تصمیم مرگ‌آور. در چنین سرعتی، اپراتور‌های انسانی نه یک ناظر، که یک مُهر تأیید اخته و منفعل برای تصمیمات این ماشین کشتارجمعی است. پنتاگون عامدانه انسان را از چرخه تصمیم‌گیری حذف کرده تا سرعت کشتار را افزایش دهد و حالا در مواجهه با جنایت، تقصیر را گردن داده‌های قدیمی می‌اندازد. خطای نرم‌افزاری و دیتای قدیمی یک چیز است، ساختن ماشین کشتارجمعی که ذاتاً قادر به تفکیک مدرسه از محوطه نظامی نیست چیز دیگر.
سامانه‌های هوش مصنوعی مانند مِیوِن حتی برای طراحانشان هم کاملا شفاف نیستند؛ یعنی هیچ‌کس نمی‌تواند دقیقا توضیح دهد چرا یک هدف خاص برای نابودی انتخاب شده یا چه مسیری برای این انتخاب طی شده است. آمریکا با آگاهی از این عدم شفافیت ذاتی، این فناوری را در میدان نبرد به کار گرفته است. چرا؟ چون هوش مصنوعی بهترین بهانه برای فرار از پاسخگویی و عواقب کیفری است. وقتی منطق دستگاه مبهم باشد، وکلای پنتاگون می‌توانند تا ابد ادعا کنند خطای فنی رخ داده است. اما حقوق بین‌الملل می‌گوید استفاده از ابزاری که ذاتا با اصول بنیادین حقوق بشردوستانه یعنی تفکیک اهداف نظامی از غیرنظامی ناسازگار است، خود یک جنایت جنگی مستقل محسوب می‌شود.
گزارش‌های مستند بین‌المللی نشان می‌دهد که ساختمان مدرسه شجره طیبه حداقل از سال 1395، یعنی یک دهه پیش از حمله، کاملاً غیرنظامی بوده و از هرگونه تأسیسات نظامی جدا شده است و اطلاعات مربوط به ماهیت غیرنظامی آن نه فقط در دسترس، که در معرض دید همگان قرار داشته است. وقتی یک مدرسه ابتدایی با این سطح از حضور و فعالیت علنی، توسط پیشرفته‌ترین ماشین هوشمند اطلاعاتی-نظامی جهان به اصطلاح اشتباهی هدف قرار می‌گیرد، و اتفاقا این اشتباه درست در آغاز یک جنگ تمام‌عیار رخ می‌دهد، و ده‌ها مدرسه دیگر هم در ایران، فلسطین و لبنان به همین شیوه اشتباها! بمباران می‌شوند، دیگر نمی‌توان از سهو و خطا حرف زد. این یک حمله عمدی با بهانه‌سازی قبلی است.
مطابق با حقوق بین‌الملل، به‌کارگیری سلاحی که قادر به تفکیک اهداف نظامی از غیرنظامی نباشد، ممنوع است. مِیوِن به واسطه سرعت سرسام‌آور و ذات مبهم مسیر تصمیم‌گیری خود، عملا فاقد این توانایی است البته که نیت ساخت . پس مسئولیت این جنایت صرفا متوجه اپراتور یا برنامه‌نویس نیست. طبق دکترین مسئولیت فرماندهی، مقامات ارشد نظامی و سیاسی آمریکا که دستور به‌کارگیری این سامانه را در مناطق پرجمعیت و شهری صادر کرده‌اند، مستقیما مسئول کشتار دانش‌آموزان میناب هستند. فرقی نمی‌کند این دستور را پنتاگون داده باشد یا کاخ سفید؛ این جنایت، مصداق بارز نقض فاحش کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل اول الحاقی است که متخصصان حوزه حقوق بین‌الملل باید بیشتر درباره آن صحبت کنند.
جنایت میناب یک خطای انسانی یا نقص فنی نبود؛ نتیجه منطقی و اجتناب‌ناپذیر یک دکترین نظامی جنایتکارانه است که سرعت کشتار را بر اخلاق و حدود انسانی جنگی ترجیح می‌دهد، برای گریز از پاسخگویی به آغوش سیستم‌ها پناه می‌برد، و اکنون پشت نقاب پیشرفت فناوری پنهان شده است. آمریکا نه فقط قاتل ۱۶۰ دانش‌آموز، بلکه معمار سازوکاری است که این قتل‌عام را به یک رویه تبدیل خواهد کرد.