روز خليجفارس آزمون مسووليت ما
شينا انصاري
دهم ارديبهشت، روز ملي خليجفارس، صرفا يادآور نامي بر نقشه يا روايتي در كتابهاي تاريخ نيست؛ اين روز، نماد اراده و كرامت سرزميني ملت ايران است. ۴۰۴ سال پيش، ايرانيان با اخراج نيروهاي استعمارگر پرتغال از تنگه هرمز نشان دادند كه اين آبراه راهبردي، نه فقط يك گذرگاه تجاري كه بخشي از هويت و حاكميت ملي ماست. امروز نيز، در گراميداشت روز ملي خليجفارس، با همان منطق دفاع از حيات و كرامت سرزميني، اما با زبان محيطزيست و صلح سخن ميگوييم. امسال، اين روز را در شرايطي گرامي ميداريم كه خليجفارس و درياي عمان، زير سايه جنگ تحميلي امريكايي- صهيوني عليه جمهوري اسلامي ايران، با تهديدهاي مضاعف روبهرو هستند. تجربه جنگها و تنشهاي گذشته در خليجفارس نشان داده است كه هر درگيري نظامي در اين پهنه، تنها يك بحران امنيتي يا سياسي نيست، بلكه ميتواند به نشت گسترده آلايندهها، تخريب زيرساختهاي نفتي و گازي، انتشار مواد شيميايي خطرناك، آسيب به زيستگاههاي ساحلي و دريايي و اختلال در چرخههاي زيستي منجر شود. آثار چنين خسارتهايي سالها در آبها، رسوبات و زنجيره غذايي باقي ميماند و مرز جغرافيايي نميشناسد. در اين ميان، حضور و تهديد تاسيسات حساس، به ويژه تاسيسات داراي سوخت هستهاي يا مواد پرتوزا، خطري مضاعف براي محيطزيست و سلامت انسان است. هرگونه آسيب به چنين تاسيساتي ميتواند منجر به انتشار مواد پرتوزا، آلودگي منابع آب و خاك، تهديد سلامت نسلهاي كنوني و آينده و بروز فجايع زيستمحيطي غيرقابل جبران شود. مخاطرات اينگونه اقدامات، محدود به مرزهاي جغرافيايي نبوده و تبعات آن كل منطقه و حتي فراتر از آن را در برميگيرد؛ تبعاتي كه سالها پس از پايان درگيري، همچنان بر زندگي انسانها و گونههاي جانوري سايه ميافكند. از همين رو، سازمان حفاظت محيطزيست، پيش از آغاز اين جنگ، در اقدامي مسوولانه و مبتني بر اصول ديپلماسي محيطزيستي، طي نامهاي رسمي به وزراي محيطزيست كشورهاي منطقه، نسبت به پيامدهاي زيستمحيطي هرگونه تنش و درگيري هشدار داده است.
در اين نامه تاكيد شد كه خليجفارس و درياي عمان، به عنوان پهنههايي با ويژگيهاي اكولوژيك منحصربهفرد و شكننده، در صورت بيثباتي نظامي، مستقيما سلامت انسان، منابع آب و خاك، كيفيت هوا و تنوع زيستي را تحتتاثير قرار ميدهند. ما باور داريم كه «محيطزيست، قرباني خاموش منازعات» است و از همين رو، ديپلماسي محيطزيستي بايد به پلي براي كاهش تنش و تقويت اعتمادسازي بدل شود. در جريان رويدادهاي اخير، انفجارهاي هوايي و ارتعاشات ناشي از آن بر رفتار و آرامش حياتوحش جزاير اثرگذار بوده است. اين موضوع در برخي بخشها ميتواند موجب تخريب بخشي از زيستگاههاي طبيعي آهوي ايراني و ساير گونههاي وابسته شود. تيمهاي كارشناسي سازمان، در همكاري با نهادهاي محلي، در حال بررسي دقيق ابعاد زيستمحيطي اين رويداد هستند تا براساس دادههاي علمي، اقدامات حفاظتي و جبراني لازم برنامهريزي و اجرا شود. سازمان حفاظت محيطزيست در سالهاي اخير، با رويكردي علمي و مشاركتي، حفاظت از محيطزيست دريايي و ساحلي را تقويت كرده است. پهنهبندي محيطزيستي سواحل جنوبي كشور -به ويژه در مكران- ابزاري كليدي براي هدايت مكانيابي صنايع و تاسيسات انرژي به شمار ميرود. بانك دادهاي متشكل از بيش از پنج هزار گونه دريايي، اطلس زيستبومهاي حساس و شناسايي زيستگاههاي مرجاني كمتر شناخته شده، امكان مداخله هدفمند و تصميمگيري مبتني بر شواهد را فراهم كرده است. برنامههاي اقدام ملي براي حفاظت از لاكپشتان و پستانداران دريايي، كوسهماهيان و سفرهماهيها در حال اجراست. در حوزه احيا، نزديك به يك ميليون اصله نهال حرا طي دو سال اخير با مشاركت صنايع و جوامع محلي كاشته شده و پايش و احياي آبسنگهاي مرجاني در كيش، خارك و چابهار ادامه دارد. تصويب پارك ملي دريايي «دارا» و پناهگاه حياتوحش ساحلي، به وسعت ۱۶۶ هزار هكتار، گامي مهم در حفاظت قانوني اين عرصههاست. همچنين استاندارد كيفيت آب دريا، ضوابط تخليه در دريا، دستورالعمل لايروبي و نظام برآورد خسارت آلودگي نفتي براي تقويت پيشگيري و پاسخگويي ابلاغ شده است. روز ملي خليجفارس، روز تاكيد دوباره بر اين پيام است: خليجفارس بايد امن، پاك و برخوردار از صلح باقي بماند. پاسداري از خليجفارس، پاسداري از حق مردم منطقه براي نفس كشيدن در هواي سالم، دسترسي به آب پاك و بهرهمندي از زيستبومي پايدار است؛ حقي كه نميتوان آن را قرباني ماجراجوييهاي نظامي كرد.