نقش روانشناسان در اقدامات درماني آسيب به گوش
احمدرضا ناظري
يكي از آسيبهايي كه بر اثر انفجارهاي ناگهاني شديد اهميت دارند و تاثيرگذارند تاثير صوتي به نام كاهش شنوايي ناشي از سر و صداي زياد يا نويز است. اگر اين صدا از حدي بالاتر باشد و سيستم شنوايي صداي ضربه شديد ناگهاني را دريافت كند باعث آسيب به مجموعه اين سيستم ازجمله گوش داخلي ميشود. ما در داخل گوش داخلي تعدادي سلول مويي داريم كه وظيفه اصلي سيستم شنوايي را برعهده دارند و كار تبديل صدا و تقويت امواج صدا را انجام ميدهند. عملكرد اين سلولها بر اثر آسيب ناگهاني صداي بلند، دستخوش تغيير ميشود طوري كه اگر اين آسيب تداوم داشته باشد و تكرار شود به كمشنوايي منجر ميشود. ما اين پديده را در افرادي كه در محيطهاي صنعتي كار ميكنند، داريم. اين افراد اگر حفاظت شنوايي درستي نداشته باشند بعد از مدتي كاهش شنوايي موقتي به كاهش شنوايي دائم تبديل ميشود و البته متاسفانه به كاهش شنوايي هم اكتفا نميكند و اين افراد آرامآرام صداي گوش پيدا ميكنند، پديدهاي كه به آن وز وز گوش ميگوييم. مساله ديگر در مواردي شبيه انفجار و مسائلي كه اخيرا داشتيم موج انفجار و تراكمي از هواست كه فرد دريافت ميكند. شما ممكن است هم دچار آسيب ناشي از صداي بلند شويد و هم آسيب مواجهه با تراكم انبوه هوا كه بدن آن را متعاقب انفجار، دريافت ميكند كه اين آسيب هم روي سيستم شنوايي و هم روي سيستم عصبي مركزي اثر ميگذارد.
اتفاق ديگري كه ممكن است گاهي در مجاورت صداي خيلي بلند ناگهاني، مخصوصا در فاصله كم بيفتد آسيب به پرده جداكننده فضاي گوش خارجي از فضاي گوش مياني است. اين آسيب اگر خيلي ناگهاني باشد و حجم زيادي از صدا دريافت شود پارگي آن به صورت خونريزي توأم با درد است. غالبا مردم اطلاعات خوبي در اين زمينه ندارند و فكر ميكنند كه آسيب مهلكي ايجاد شده و استرس زيادي به آنها وارد ميشود. خوشبختانه مقدار كاهش شنوايي كه پارگي پرده ايجاد ميكند آنچنان زياد نيست و قابل برگشت و ترميم است. فرد بايد مشاورهاي دريافت كند كه تا يكي دو ماه، از ورود آب به گوش خود جلوگيري كند تا آرامآرام اين ترميم شود. اگر عفونتهاي مكرر در اين زمينه، ترميم نشود نياز به درمان و جراحي پيدا ميكند. اين پديده هم البته از اتفاقات رايجي نيست و فقط گاهي با آن مواجهيم. فاصله فرد از محل انفجار در اينگونه موارد، خيلي تعيينكننده نيست و بيشتر به نوع پرتابه و حجم آن بستگي دارد. اثراتي كه در حقيقت انفجار ناگهاني ميگذارد دو گروه عمده است؛ برخي اثرات آني است كه به هر حال حالت منگي، گيجي و آشفتگي ايجاد ميشود و اينجا مساله توصيههاي روانشناختي مثل مراقبهاي تنفسي و تنفس ديافراگمي عميق، مهم است تا آرامش را به فرد برگرداند. اثر جديتر به درجات مختلف، براساس حجم انفجار و وزوز گوش بستگي دارد كه يكي از عوارض ثانويه است. اين عوارض گاهي به قدري زندگي ذهني و ارتباطي فرد را دچار آسيب ميكند كه واقعا روند زندگياش مختل ميشود. اين افراد نبايد خيلي مساله را براي خود مهم جلوه بدهند و نياز است كه نسبت به آن بيتفاوت باشند و سعي كنند آن را از كانون توجه خود دور كنند كه آسيب مهلكي به آنها وارد شده است. توجه خود را بهويژه در زمان استراحت و خواب به هر چيز ديگري، مثلا مطالعه، موسيقي يا مراقبه معطوف كنند تا آسيب كمتري دريافت كنند اما اگر مدام منتظر آن باشند به يك معضل تبديل خواهد شد و گاهي براي هميشه زندگي فرد را دچار مشكل خواهد كرد. درباره درمان هم ماهيت آسيب مهم است و اگر آسيب در گوش داخلي و رشتههاي عصب شنوايي باشد به شكل روتين و متعارف قابل درمان نيست، يعني اگر چنين پديدهاي داشته باشيد شايد برنگردد اما اگر آسيب و پارگي در پرده گوش باشد يا سيستم زنجيره استخوان در گوش مياني آسيب ببيند با درمانهاي ترميمي تا حدي حل ميشود. قسمت عمده افت شنواييها كه در حوزه گوش داخلي و عصبي است ممكن است غير قابل بازگشت باشد البته اغلب اين موارد در حوزه فركانسهاي بالا است و بعيد است كه فردي بر اثر انفجار صوتي همه شنوايي يك يا دو سمت را از دست بدهد. مشكل گاهي به شكل يك شنوايي ناگهاني ممكن است بروز كند و درصد قابلتوجهي از شنوايي از دست برود و آنچنان درمان ابتدايي اوليهاي براي آن در دسترس نيست. اخيرا هم پزشكان متخصص به افرادي كه به اين مساله و بهويژه با صداي وزوز آزاردهنده روبهرو هستند، تزريق كورتون در داخل گوش را پيشنهاد ميدهند و ممكن است اين روش به درجاتي هم از درد بيمار كم كند، بنابراين اگر كسي متعاقب انفجار ناگهاني، دچار آسيب شنوايي جدي و به ويژه وز وز آزاردهنده شد براي احتمال مداخله درماني، حتما هر چه سريعتر به متخصص مراجعه كند. ما در اين زمينه بحثي داريم به نام سكته گوش. به اين صورت كه شنوايي ناگهاني بر اثر التهاب يا ويروس از دست ميرود. معمولا زمان مراجعه و طلايي سه روز است تا پس از انجام اقدامات اوليه، احتمال بازگشت سلامتي بيشتر شود. بعد از جنگ ۱۲ روزه مراجعات متعددي در اين باره داشتيم كه البته زمان زيادي هم از آن گذشته بود اما بيشترين مراجعات تاثيرات جنرالي روي سيستم عصبي مركزي فرد، يعني مشكل كمشنوايي يا صداي گوش و همچنين تاثير نامطلوب تروماي ناشي از انفجار بود. اين افراد بايد مجموعهاي از خدمات مشاورهاي و حمايتي دريافت كنند تا گذشت زمان بتواند مشكل را كمتر كند. نقش مشاوران و روانشناسان در اين زمينه و بهويژه تمرينات مراقبهاي در اين زمينهها براي كمك به بيمار خيلي مهم است و بايد مدنظر افراد قرار بگيرد.
شنواشناس و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي