تعريف حقوقي جرم در قانون
هر رفتاري اعم از انجام دادن يك كار (فعل) و انجام ندادن كار (ترك فعل) كه در قوانين جزايي، براي آن مجازات تعيين شده باشد، جرم محسوب ميشود. همچنين، اركان جرم و عناصر تشكيلدهنده جرم در تمامي جرايم شامل سه مورد است؛ عنصر قانوني، عنصر مادي و عنصر رواني (معنوي) جرم.
با توجه به ماده ۲ قانون مجازات اسلامي براي اينكه عملي جرم محسوب شود، لازم است تا داراي اين شرايط باشد؛ قانونگذار براي آن عمل، مجازات تعيين كرده باشد. بنابراين تنها زماني كه بتوان يكي از عناوين مجرمانه ذكر شده در قانون را به يك عمل نسبت داد، ميتوان گفت كه آن عمل جرم است. جرم اعم است از فعل و ترك فعل. به عبارت ديگر، رفتار در اين ماده شامل هر دو مورد انجام دادن يك كار (فعل) و انجام ندادن كار (ترك فعل) است. يعني قوانين جزايي، گاهي انجام دادن يك كار، مثل سرقت را جرم دانسته و گاهي انجام ندادن كاري را جرم دانستهاند. به عنوان مثال، اگر مادري با قصد كشتن فرزند خود، از شير دادن به او خودداري كند، شير ندادن مادر به بچه در اين مورد، ترك فعلي است كه جرم بوده و قابل مجازات است.
جرم صرفا به جرايم تعيين شده در قانون مجازات محدود نبوده، بلكه كليه اعمالي كه به موجب قوانين جزايي كشور از جمله، قانون جرايم رايانهاي و قانون مبارزه با مواد مخدر براي آنها مجازات تعيين شده، جرم و قابل مجازات است.
به عبارت ديگر منظور از موضوع جرم، آن پديده است كه جرم نسبت به آن واقع ميشود. به عنوان مثال، در جرم سرقت، عمل ربودن بر روي يك مال انجام ميگيرد، بنابراين موضوع جرم سرقت اموال است. موضوع جرم، يعني آنچه جرم بر آن واقع ميشود، ميتواند يكي از اين موارد باشد؛ اشخاص؛ در جرايمي مانند قتل و ضرب و جرح، موضوع جرم اشخاص و به عبارت دقيقتر جسم آنها است. اموال؛ در جرايمي مانند جرم قماربازي، سرقت و كلاهبرداري، موضوع جرم اموال بوده و جرم بر اين اموال واقع ميشود. اعتبار و آبروي اشخاص؛ در جرايمي نظير افترا، پخش عكس و فيلم خصوصي اشخاص، موضوع جرم، اعتبار و آبروي اشخاص بوده و وقوع جرم به اين موارد آسيب ميزند. امنيت كشور؛ برخي از جرايم همچون جاسوسي به امنيت كشور لطمه زده و بنابراين موضوع جرم در اين موارد، امنيت كشور است. اطلاعات و دادههاي رايانهاي؛ در جرايم رايانهاي مانند كلاهبرداري اينترنتي كه در قانون جرايم رايانهاي مورد تعريف قرار گرفته و براي آنها مجازات تعيين شده، موضوع جرم، اطلاعات و دادههاي رايانهاي متعلق به اشخاص است. عنصر جرم در همه جرايم وجود داشته و شامل سه مورد است كه عبارتند از عنصر قانوني، عنصر مادي و عنصر معنوي جرم. تمامي جرايم مشخص شده در قوانين كيفري، داراي اين سه عنصر جرم بوده، البته با اين توضيح كه سه عنصر قانوني، مادي و معنوي از يك جرم به جرم ديگر، متفاوت است. به عنوان مثال عنصر مادي جرم در جرم كلاهبرداري، فريب دادن ديگري و بردن مال او بوده؛ در حالي كه عنصر مادي در جرم سرقت، ربودن مال منقول متعلق به ديگري است. به همين ترتيب عناصر رواني و قانوني هم در اين دو جرم متفاوت است. جرم اركان و عناصر تشكيلدهنده دارد كه شامل عنصر قانوني جرم يعني زماني يك عمل جرم است كه قانونگذار آن را جرم دانسته است و براي آن، تعيين مجازات كرده باشد . بنابراين منظور از عنصر قانوني جرم ماده قانوني است كه در آن يك جرم تعريف شده و قانونگذار براي آن جرم، مجازات تعيين كرده است. به عنوان مثال، عنصر قانوني جرم كلاهبرداري، ماده1 قانون تشديد مجازات مرتكبان ارتشا، اختلاس و كلاهبرداري مصوب 1364 است. عنصر مادي جرم؛ منظور از عنصر مادي جرم در اركان جرم و عناصر تشكيلدهنده جرم، آن رفتار ارتكابي است كه قانون براي آن مجازات تعيين كرده است. اين رفتار ارتكابي شامل هر دو مورد انجام دادن يك كار (فعل) و انجام ندادن كار (ترك فعل) است. يعني قوانين جزايي، گاهي انجام دادن يك كار مثل اختلاس را جرم دانسته و گاهي انجام ندادن كاري را جرم دانستهاند. عنصر رواني جرم؛ منظور از عنصر رواني جرم كه عنصر معنوي هم ناميده ميشود، وجود قصد مجرمانه در مرتكب جرم است. به عنوان مثال، فردي به دليل ابتلا به جنون، مال ديگري را بربايد، از آنجا كه فرد مجنون فاقد قصد و همچنين قصد مجرمانه است، عنصر رواني جرم در چنين موردي وجود نداشته و عمل ارتكابي جرم نيست.
با اين حال جرم عمدي جرمي است كه مرتكب با علم و قصد انجام آن عمل را مرتكب ميشود. عبارات جرم عمدي شامل علم، قصد و اراده است. انواع جرايم عمدي و مثالهاي اين جرايم بسيار متنوع هستند از جمله قتل عمد، سرقت با خشونت، كلاهبرداري و … . همچنين اصل بر عمدي بودن جرايم است، به اين معني كه قانونگذار فرض ميكند جرم به صورت عمدي رخ داده است، مگر اينكه خلاف آن ثابت شود.
همچنين جرم عمدي، جرمي است كه مرتكب با آگاهي كامل و ارادهاي راسخ، عمل مجرمانه را انجام ميدهد. عناصر اصلي جرم عمدي عبارتند از عنصر قانوني (علم به اينكه عمل جرم است)، عنصر معنوي (قصد و اراده براي انجام عمل) و عنصر مادي (توانايي كنترل عمل) . انواع جرايم عمدي بسيار گستردهاند مانند جرايمي چون قتل، تجاوز جنسي، و ارتشاء و ... براي مثال اگر شخصي با علم به اينكه ديگري مالك يك خودرو است، آن را بدزدد و قصد تصاحب آن را داشته باشد، مرتكب جرم سرقت عمدي شده است. همچنين اصل بر عمدي بودن جرايم است، يعني فرض اوليه اين است كه جرم به صورت عمدي و با نيت مجرمانه انجام شده است. بهطور كلي، جرم عمدي به دليل وجود نيت مجرمانه از اهميت ويژهاي برخوردار است و در نظام حقوقي، مجازاتهاي سنگينتري براي آن در نظر گرفته شده است. اين مجازاتها با هدف مجازات مرتكب، پيشگيري از وقوع جرمهاي مشابه در آينده و حفظ امنيت جامعه تعيين ميشوند. در نتيجه، جرم عمدي به عنوان يك تهديد جدي براي نظم اجتماعي تلقي ميشود و تلاشهاي گستردهاي براي مقابله با آن صورت ميگيرد.