یادداشتی به مناسبت سالروز درگذشت محمدعلی امیرجاهد
تصنیف‌ساز بی‌بدیل
علی کهربایی
به جرات مي‌توان گفت محمدعلي اميرجاهد، تصنيف‌ساز خاص و در نوع خود بی‌نظیری در تاريخ موسيقي ايران به شمار می‌رود. در موسيقي اصيل ايراني، تصنيف‌ساز به كسي گفته مي‌شود كه ملودي و كلام را هر دو خود خلق کند. بعد از علي‌اكبر شيدا و عارف قزويني، محمدعلي اميرجاهد سومين تصنيف‌ساز حرفه‌ای ایران به شمار می‌رود؛ کسانی که نظیر آنها تاکنون نیامده است.
مسلط به رديف‌ها و گوشه‌هاي موسيقي ايراني
آثار اميرجاهد را می‌توان به چند بخش تقسيم کرد: بخش اول، آثار ملي ميهني هستند؛ بخش دوم، آثار اجتماعي و بخش سوم را می‌توان فلسفي تلقی کرد. همچنین بخش‌های بعدی آثار سياسي و رمانتيك و عاشقانه. در واقع او در تمام این مضامین، تصنیف خلق کرده است. اميرجاهد كاملا به رديف‌ها و گوشه‌هاي موسيقي ايراني احاطه و تسلط داشت به طوري كه زماني به رياست هنرستان شبانه موسيقي گمارده شد. هنرستانی که حتي معلمان و موزیسين‌های آموزشگاه‌هاي موسيقي برای تدریس در آن بايد ابتدا دوره مي‌ديدند. در سال ١۳۳۵ به همت وزارت فرهنگ و هنر براي اشاعه و اعتلاي موسيقي، انجمني تاسيس شد كه ركن‌الدين‌خان مختاري، محمدعلي اميرجاهد و دكتر بركشلي، هيات‌مديره آن بودند. با حضور استاد ابوالحسن صبا، موسي معروفي، خادم ميثاق، حشمت سنجري، احمد فروتن‌راد، حسن رادمرد، مهدي اشرفي و روح‌الله خالقي.
دوستی عمیق امیرجاهد با صبا
بسیاری از ساخته‌هاي اميرجاهد در بخش‌هاي مختلف، با صداي قمرالملوك وزيري و تار ارسلان درگاهي در دستگاه‌ها و آوازهاي مختلف ضبط شده است مانند «هزاردستان» در چهارگاه، «امان از اين دل» در سه‌گاه، «ز هجر يار» در ابوعطا و... كه شهرت فراواني براي قمر هم به دنبال داشت. از سرودهاي ملي ميهني مي‌توان به «ايران پاينده باد»، «ملك ايران ز جفاي دشمنان»، سرود «تا صبح»، سرود پرچم پيش‌آهنگي ايران، تا «جوانان ايران» در ماهور و... اشاره کرد. اميرجاهد دوستي عميقی با مرحوم صبا داشت به طوري كه مرحوم صبا نت تمام آثار اميرجاهد را بر پایه ويولن نوشت تا اين گنجينه به يادگار بماند. جلد اول ديوان اميرجاهد سال ١٣٣٣ و جلد دوم در سال ۱۳۴۹ به چاپ رسيد كه حاوی تمام آثارش به صورت نت است كه به دست مرحوم صبا نوشته و ثبت شده. اميرجاهد در بخشي از ديوانش، هم در جلد اول هم در جلد دوم، به خدمات صبا در حوزه موسیقی تاکید داشته است؛ همچنین به مقدورات ساز ويولن در موسيقي ايراني و نقش صبا در احياي اين ساز كه قطعا براي جواني چون من كه نوازنده ويولن هستم بسيار آموزنده و راهگشا است و حتی در قسمت ديگر به زحمات صبا در تاليفات و تدريس و ساز سه‌تار هم توجه داشته است.
قدرت در كلام و انسجام در ملودي
جالب است اشاره کنم که برخی حتی معتقد هستند که تصنيف‌هاي اميرجاهد از لحاظ قدرت كلام و انسجام ملودي به مراتب شايد از شيدا و عارف قزوینی قوي‌تر باشند، چون از لحاظ زمان گو اینکه پیش‌تر از زمان خودش است. لطافت ملودي و منسجم بودن آن با حفظ تلفيق كلام كه از نكات قابل بحث و بسيار حائزاهميت در تصنيف و آهنگسازي در موسيقي ايراني به دلیل ربع پرده و حالات احساسي چه در آثار رمانتيك، چه اجتماعي و چه در آثار وطني كه يك هيجان حماسي دارد، به طور کامل مشهود است. دقت در فرازها، تكرار فراز، ضربات ميزان‌ها، پيوند شعر و موسيقي، حد مكث در جملات، سكوت‌ها، ملايمت و شدت صداها، فواصل بين صداها، سرعت و تند و كند كردن جمله‌ها، زير و بم كردن نت‌ها همه از خصوصيات ساخته‌هاي اميرجاهد به شمار می‌رود. اميرجاهد اپرت‌هايي هم براي موسيقي ايران به يادگار گذاشته است. اپرت به آهنگي گفته مي‌شود كه براي تئاتر ساخته می‌شود مانند پي‌اس فرشته كه پرده به پرده براي نمايش، در دستگاه همايون، ماهور، سه‌گاه، گوشه زابل در سه‌گاه، دلكش در ماهور، گبري در ابوعطا و آواز بيات ترك، گوشه شكسته ترك كه در آن زمان اجرا شده است.
پشتوانه موسیقایی برای تمام نسل‌ها
اميرجاهد متولد سال ١٢٧٢ بود و در ارديبهشت ماه سال ۱۳۵۶ زماني كه در ميدان ژاله (شهدا فعلي) سكونت داشت از دنيا رفت. زمان درگذشتش مجله تماشا متعلق به راديو تلويزيون با چاپ عكس او در روي جلد، مفصل خدمات او را در حوزه فعالیتش که تصنیف‌سازی و موسیقی بود، منتشر کرد. بی‌راه نیست اگر بگوییم که آثار و ساخته‌هاي اميرجاهد امروز به عنوان حسن ختام تصنيف و تصنيف‌سازي، دست‌کم تاکنون در تاريخ موسيقي ایران، گنجينه‌اي بي‌نهايت ارزشمند است. ديوان دو جلدي او از اشعارش تا تحرير تاريخ موسيقي ايراني، از وزيري تا صبا و ديگران و در انتها نت‌هاي آثارش امروز براي تمام جوانان آثار بي‌تكراری به شمار می‌رود، هم از نظر علمي و تاريخي و هم از نظر عملي و اجرا با سازهاي مختلف از صداي محمدعلي اميرجاهد كه تصنيف‌ها و سرودهايش را خوانده نوارهايي به يادگار مانده است كه به عنوان پشتوانه موسيقي ايران براي جوانان و نسل‌های مختلف بسيار ارزشمند و با اهمیت است.
روحش شاد و يادش جاودان باد.
٭ نوازنده ویولن