با حکم رییسجمهور ستاد ساماندهي و راهبري فضاي مجازي به رياست عارف تشکیل شد
یک ملت، یک اینترنت
بررسيهاي «اعتماد» نشان ميدهد نخستين جلسه ستاد ساماندهي فضاي مجازي در ابتداي هفته آينده برگزار ميشود
گروه سياسي
پس از انتصاب محمدرضا عارف به عنوان رييس ستاد ويژه ساماندهي و راهبري فضاي مجازي كشور چه تحولاتي قرار است در فرآيند دسترسي شهروندان به اينترنت بينالمللي به وقوع بپيوندد؟ اين پرسش براي اكثريت ايرانيان در روزهايي كه مدت زمان انسداد ارتباطي و قطعي اينترنت در ايران به بيش از 76 روز رسيده يك پرسش كليدي است. توزيع اينترنت پرو هم كه برخي آن را اينترنت طبقاتي يا اينترنت پولدارها مينامند، ابهامات را افزايش داد. كار به جايي رسید كه وزير ارتباطات و دادستان كل كشور، رسما از تخلفات گسترده در توزيع اينترنت پرو پردهبرداري كرده و اعلام كردند كه جزييات اين پرونده تخلفات را طي يك هفته آينده رسانهاي ميكنند. رييسجمهور هم رسما با انتشار توييتهاي پي در پي و صحبتهاي مداوم از اين تبعيض آشكار برائت جست و اعلام كرد از همه ظرفيتهاي قانوني دولت استفاده ميكند تا رويكردي عادلانه براي تمام ايرانيان در زمينه استفاده از اينترنت بينالمللي فراهم سازد.
در كشاكش اين رخدادها، خبري منتشر شد كه از منظر بسياري از تحليلگران چشمانداز متفاوتي را براي رفع اين محدوديت ايجاد كرده است. انتصاب عارف به عنوان رياست ستاد ويژه ساماندهي و راهبري فضاي مجازي بخشي از پازلي است كه مسعود پزشكيان طي يك هفته اخير ترتيب داده تا از بطن آن به يكي از طولانيترين محدوديتهاي ارتباطي ايرانيان پايان دهد. پزشكيان از عارف خواسته ساختاري چابك براي اتصال دوباره، روزآوري و بهينهسازي فضاي مجازي و اينترنتي را فراهم سازد. پزشكيان همچنين «تدوين و اجراي نقشه راه جامع تحول در حكمراني فضاي مجازي»، «بازآرايي ساختارهاي تصميمسازي و تصميمگيري از جمله ساماندهي و ارتقاي كارآمدي دبيرخانه شوراي عالي و مركز ملي فضاي مجازي» و نيز «استقرار نظام نظارت راهبردي و پايش مستمر عملكرد دستگاهها در اين حوزه» را از جمله ماموريتهاي محوله به محمدرضا عارف در اين سمت برشمرده است.
پيگيريهاي «اعتماد» اما نشان ميدهد كه نخستين نشست اين ستاد قرار است طي هفته آينده به رياست عارف برگزار شود. ضمن اينكه اين ستاد قرار است زمينههاي لازم براي رفع انسداد اينترنتي را فراهم كرده تا حداكثر تا ميانههاي خردادماه زمينه اتصال شهروندان به اينترنت بينالمللي فراهم شود. براي اين منظور محمدرضا عارف از يك سو تلاش خواهد كرد اساتيد ارتباطات، نخبگان و تشكلهاي مدني را به كار گرفته و از سوي ديگر زمينههاي همافزايي نهادهاي حاكميتي را براي سرويسدهي به شهروندان فراهم سازد. نام برخي استادان دانشگاهي مهم ارتباطات مانند هادي خانيكي، علي ربيعي و... براي مشورت در اين ستاد شنيده ميشود.
اساسا يكي از وعدههاي روشن مسعود پزشكيان در ايام انتخابات رياستجمهوري چهاردهم، بهبود كيفيت اينترنت و رفع محدوديتهايي بود كه در فضاي سايبري و شبكههاي اجتماعي جريان دارد. رييسجمهور و ياران نزديكش بلافاصله پس از تشكيل كابينه تلاش براي روانسازي مناسبات ارتباطي ايرانيان در پهنه فضاي مجازي را در دستور كار قرار دادند. ماحصل اين تلاشها در جريان رفع فيلتر واتساپ ظهور و بروز پيدا كرد. روايتهاي جالب توجهي از استدلالهاي رييسجمهور در جلسه رفع فيلتر واتساپ در نشستي با عنوان بازنگري در «سياستهاي مسدودسازي» نقل شده كه نشاندهنده ديدگاه او در مواجهه با چنين محدوديتهايي است. رييسجمهور در اين نشست در مواجهه با برخي نمايندگان مجلس و موافقان تداوم فيلترينگ عنوان ميكند كه تداوم سياستهاي محدودسازي يا انسداد رسانهاي نه تنها در راستاي منافع ملي كشور نيست، بلكه باعث افزايش نارضايتيهاي عمومي و مشكلات فزاينده براي نظام حكمراني ميشود.
انسداد از كجا آغاز شد؟
جنگ 12 روزه، رخدادهاي تلخ ديماه 1404 و نهايتا جنگ 40 روزه رمضان اين مسير را براي دولت پرسنگلاخ ساخت. دشمنان با استفاده از اين ظرفيتهاي ارتباطي دامنه وسيعي از ترورهاي ناجوانمردانه خود را برنامهريزي ميكردند. روندي كه باعث شد، شوراي عالي امنيت ملي راي به محدودسازي اينترنت تا زمان رفع بحران بدهد. دولت اما هر بار با فروكش كردن بحرانها و جنگها بلافاصله تلاش ميكرد وضعيت اينترنت كشور را به اوضاع سابق بازگردانده و زمينه رفع انسداد را براي شهروندان فراهم سازد. ماجراي جنگ 40 روزه و عبور دشمن از تمامي خطوط قرمز ترسيم شده قبلي، باعث شد تا براي نخستينبار روند انسداد ارتباطي در ايران ركوردهاي قبلي را شكسته و به بيش از 75 روز تا زمان تهيه اين گزارش برسد. با آغاز آتشبس، تلاشهاي شخص رييسجمهور، معاون اول و وزير ارتباطات دولت براي عاديسازي موضوع اينترنت شدت بيشتري پيدا كرد. اما هنوز شوراي عالي امنيت ملي دلايلي را مطرح ميكرد كه با تكيه بر آن رفع فيلترينگ ناممكن مينمود.
و اما اينترنت پرو
توزيع اينترنت پرو اما همه بناي استدلالي موافقان انسداد ارتباطي را فرو ريخت. موافقان فيلترينگ و قطعي اينترنت اعلام ميكردند كه اينترنت عموم مردم بايد مسدود بماند، چون دشمنان با تكيه بر فناوري نوين خود ميتواند از آن عليه كشور و مقامات استفاده كند. اين فرضيه با توزيع اينترنت پرو بلاموضوع شد، چراكه اپراتورها در ازاي دريافت مبالغ قابل توجهي، زمينه دسترسي برخي دهكهاي برخوردار به اينترنت بينالمللي را فراهم ميساختند. اگر قطع اينترنت با تكيه بر استدلال موضوعات امنيتي معقول به نظر ميرسيد، فروش اينترنت پرو با هيچ عقل سليمي جور نميآمد. اينبار هم سر شهرونداني بيكلاه مانده بود كه ذيل دهكهاي فقير دستهبندي ميشدند و پولي براي خريد اينترنت پرو نداشتند. اين نظام دستهبندي متناقض و غيرعادلانه، واكنش پزشكيان را در پي داشت. پزشكيان و ياران نزديكش كه بنيان گفتمان خود را بر بلنداي رويكردهاي عادلانه مستقر ساخته بودند، نميتوانستند در برابر چنين اجحاف و تبعيضي عليه فرودستترين اقشار اقتصادي جامعه بيتفاوت بمانند. پيگيريهاي «اعتماد» نشان ميدهد كه تصميم استفاده از اينترنت پرو در دبيرخانه شوراي عالي فضاي مجازي اتخاذ شد؛ تصميمي كه با مخالفت جدي دولت و شخص رييسجمهور روبهرو شده است. تلاش براي ايجاد ستاد ساماندهي و راهبري فضاي مجازي براي جلوگيري از اتخاذ تصميماتي است كه نه تنها گرهي از مشكلات كشور باز نميكنند، بلكه در بسياري از موارد خود به عاملي مشكلساز بدل ميشوند. در همين راستا بود كه رييسجمهور تنها طي 5روز 2توييت، يك حكم و چندين و چند اظهارنظر انجام داد تا مخاطب را متوجه اين واقعيت كند كه دولت با رويكردهاي تبعيضآميز در حوزههاي مختلف از جمله در زمينه دسترسي شهروندان به اينترنت مخالف است. آخرين واكنش رييسجمهور به توييت سهشنبه شب و صدور حكم ويژه براي عارف بازميگردد. پزشكيان با انتشار اين پيام كه «ارتباطات مبتني بر فناوري اطلاعات و اينترنت به بخش جدانشدني زندگي مردم تبديل شده» سعي كرد اين پالس را به جامعه ارسال كند كه دولت موافق تبعيض در توزيع اينترنت نيست و برنامههاي جدي براي تغيير اين رويكرد دارد، از سوي ديگر به محمدرضا عارف هم ماموريت داد تا در «قالب ساختاري چابك» وعدههاي دولت به مردم را محقق كند. روز سهشنبه سخنگوي دولت با تاكيد بر اينكه تصميم قطعي اينترنت را شعام اتخاذ كرده، گفت: «پس از دور شدن سايه جنگ وضعيت اينترنت به تدريج به حالت عادي تغيير ميكند.» مجموعه اين تحولات باعث بروز برخي اميدواريها در خصوص پايان دادن به اين وضعيت معلق براي شهروندان شده است. ايرانياني كه به اينترنت نياز دارند تا بهبودي در كسب و كار خود داده، مناسبات ارتباطي خود را برقرار ساخته و از ظرفيتهاي آموزشي خاص اين رويكرد بهرهمند شوند بايد منتظر نخستين نشست ستاد ساماندهي و راهبري فضاي مجازي به رياست عارف بمانيم تا پس از آن مشخص شود آيا نهادهاي موازي تصميمسازي در اين حوزه جاي خود را به يك ساختار قانوني و ضابطهمند ميدهند يا نه؟