مروري بر آخرين وضعيت يك بازار قديمي
بازار آرايشي و بهداشتي خالي از مشتري
بختيار علمبيگي
صنعت شوينده، آرايشي و بهداشتي در سالهاي اخير يكي از صنايعي بود كه همواره تلاش كرد با وجود تمام محدوديتها، بازار را از كمبود كالا دور نگه دارد. اين صنعت برخلاف بسياري از حوزههاي ديگر مستقيما با زندگي روزمره مردم در ارتباط است و كوچكترين اختلال در توليد يا تامين مواد اوليه آن ميتواند اثر خود را در سبد مصرفي خانوارها نشان دهد. با اين حال امروز توليدكنندگان اين حوزه با مجموعهاي از مشكلات اقتصادي، ارزي و ساختاري روبهرو هستند كه ادامه فعاليت را براي بسياري از واحدهاي توليدي دشوار كرده است.
1-يكي از مهمترين چالشهاي فعلي، موضوع تامين ارز و واردات مواد اوليه است. بخشي از مواد اوليه مورد نياز صنعت شوينده و بهداشتي از خارج كشور تامين ميشود و هرگونه اختلال در فرآيند تخصيص ارز، مستقيما بر روند توليد اثر ميگذارد. اكنون بسياري از توليدكنندگان با اين مشكل مواجه هستند كه اگرچه ثبت سفارش انجام دادهاند و حتي در برخي موارد گشايش ارزي صورت گرفته، اما مواد اوليه هنوز به دست آنها نرسيده است. اين تاخيرها موجب ميشود سرمايه توليدكننده براي مدت طولاني در فرآيند واردات بلوكه شود و امكان برنامهريزي دقيق براي توليد از بين برود.
نكته مهم اينجاست كه صنعت داخلي در حوزه توليد مواد اوليه پيشرفت قابل توجهي داشته است. بسياري از موادي كه در گذشته از خارج وارد ميشد، امروز در داخل كشور و توسط صنايع پتروشيمي و شيميايي توليد ميشود. اين مساله نشان ميدهد صنعت شوينده و بهداشتي ايران ظرفيت بالايي براي تامين نياز بازار دارد و وابستگي آن به واردات نسبت به گذشته كاهش يافته است. با اين حال، همچنان برخي مواد اوليه خاص بايد از خارج تامين شود و مشكلات ارزي و محدوديتهاي تجاري روند تامين اين اقلام را دشوار كرده است.
2- مشكل ديگر به تامين نقدينگي بازميگردد. در ماههاي گذشته شرايط خريد مواد اوليه از شركتهاي پتروشيمي نيز تغيير كرده است. توليدكنندگان ميگويند پيشتر براي خريد مواد اوليه تنها بخشي از مبلغ به عنوان پيشپرداخت دريافت ميشد، اما اكنون ميزان پيشپرداختها به شدت افزايش يافته و در برخي موارد به بيش از نيمي از مبلغ خريد رسيده است. اين وضعيت بهويژه براي واحدهاي كوچك و متوسط بسيار دشوار است، زيرا آنها توان مالي لازم براي تامين چنين سرمايهاي را ندارند و در نتيجه از چرخه خريد مواد اوليه و توليد عقب ميمانند.
3-افزايش هزينههاي توليد نيز فشار مضاعفي بر اين صنعت وارد كرده است. نرخ ارز طي سالهاي اخير رشد قابل توجهي داشته و به دنبال آن قيمت مواد اوليه، بستهبندي، حملونقل و ساير هزينههاي توليد نيز افزايش پيدا كرده است. از سوي ديگر، رشد دستمزدها و هزينههاي جاري كارخانهها باعث شده قيمت تمامشده محصولات به شكل محسوسي بالا برود. در چنين شرايطي توليدكننده ناچار ميشود قيمت كالا را افزايش دهد؛ تصميمي كه اگرچه براي ادامه حيات بنگاه اقتصادي ضروري است، اما فشار بيشتري به مصرفكننده وارد ميكند.
4- قيمت بسياري از محصولات شوينده و بهداشتي طي ماههاي اخير حدود ۳۰ درصد افزايش پيدا كرده است. اين افزايش در شرايطي رخ ميدهد كه قدرت خريد مردم به دليل تورم عمومي اقتصاد كاهش يافته و خانوارها براي تامين نيازهاي روزمره خود با مشكلات بيشتري مواجه هستند. با اين حال، توليدكنندگان چارهاي جز افزايش قيمت ندارند، زيرا ادامه توليد با هزينههاي فعلي بدون اصلاح قيمتها عملا ممكن نيست.
5- در كنار مشكلات اقتصادي، بازار محصولات آرايشي نيز با چالش قاچاق روبهرو است. بخش قابل توجهي از كالاهاي آرايشي خارجي كه در فروشگاهها و مراكز خريد عرضه ميشود، از مسير رسمي وارد كشور نشدهاند. اين كالاها اغلب با ظاهري جذاب و بستهبنديهاي پرزرقوبرق در بازار حضور دارند و همين موضوع باعث ميشود بخشي از مصرفكنندگان تصور كنند كيفيت آنها به مراتب بالاتر از نمونههاي داخلي است. در حالي كه به گفته توليدكنندگان، بسياري از اين محصولات تفاوت چشمگيري با توليدات داخلي ندارند و تنها هزينههاي واردات، گمرك و تبليغات باعث اختلاف قيمت آنها شده است.
6- از سوي ديگر، رقابت نابرابر ميان توليدكننده داخلي و كالاهاي قاچاق، يكي ديگر از دغدغههاي جدي فعالان اين صنعت است. توليدكننده داخلي موظف است ماليات، بيمه، هزينههاي انرژي و حقوق كارگران را پرداخت كند، اما كالاهاي قاچاق بدون تحمل اين هزينهها وارد بازار ميشوند و با تبليغات گسترده، سهمي از بازار را در اختيار ميگيرند. ادامه اين روند ميتواند انگيزه سرمايهگذاري در توليد داخلي را كاهش دهد و به تضعيف كارخانهها و واحدهاي توليدي منجر شود.
7- نبود ثبات در سياستگذاري اقتصادي يك چالش قديمي است . تغيير مداوم مقررات، نوسانات ارزي و تصميمات ناگهاني، امكان برنامهريزي بلندمدت را از صنايع گرفته است. توليدكنندهاي كه نميداند چند ماه بعد قيمت ارز، هزينه مواد اوليه يا شرايط واردات چگونه خواهد بود، نميتواند براي توسعه توليد يا سرمايهگذاري جديد تصميمگيري كند. اين بيثباتي در نهايت به كاهش توليد، افت سرمايهگذاري و افزايش فشار بر بازار منجر ميشود. با وجود تمامي اين مشكلات، صنعت شوينده و بهداشتي همچنان تلاش ميكند توليد را متوقف نكند. فعالان اين حوزه تاكيد دارند كه در سختترين شرايط نيز اجازه ندادهاند بازار با كمبود جدي كالا روبهرو شود. اين مساله نشان ميدهد توليدكنندگان داخلي با وجود محدوديتها همچنان براي حفظ بازار و تامين نياز مردم تلاش ميكنند. اما تداوم اين وضعيت بدون حمايتهاي موثر اقتصادي و ارزي، ميتواند توان توليدكنندگان را به مرور كاهش دهد.در شرايط فعلي، حمايت از توليد داخلي بيش از هر زمان ديگري اهميت دارد. تسهيل فرآيند تخصيص ارز، كاهش فشار نقدينگي بر واحدهاي توليدي، اصلاح سياستهاي مرتبط با واردات مواد اوليه و مقابله جدي با قاچاق، از جمله اقداماتي است كه ميتواند بخشي از مشكلات اين صنعت را كاهش دهد. اگر اين اقدامات به موقع انجام نشود، افزايش هزينهها در نهايت به كاهش توليد و رشد بيشتر قيمتها منجر خواهد شد؛ مسالهاي كه بيشترين آسيب آن متوجه مصرفكننده خواهد بود. صنعت شوينده و آرايشي ايران امروز در نقطه حساسي قرار گرفته است. از يك سو ظرفيت توليد داخلي و توان فني قابل توجهي در اين حوزه وجود دارد و از سوي ديگر فشارهاي اقتصادي و ارزي، ادامه فعاليت را دشوار كرده است. آينده اين صنعت تا حد زيادي به تصميمات اقتصادي و ميزان حمايت از توليد داخلي وابسته است؛ تصميماتي كه ميتواند مسير ادامه فعاليت كارخانهها و امنيت تامين كالاهاي مصرفي مردم را تعيين كند.
توليدكننده و رييس پيشين انجمن صنايع شوينده، بهداشتي و آرايشي ايران