كتابي براي يك رسم ايراني

جديدترين كتاب مركز نشر دانشگاهي با عنوان «پژوهشي در منشأ و پيشينه چهارشنبه‌سوري» نوشته دكتر محمد حسن ابريشمي در 294 صفحه منتشر شد. نويسنده كتاب داراي تاليفات متعددي در زمينه كشاورزي است كه مهم‎ترين آن‎ها «شناخت زعفران ايران» (انتشارات توس)، «زعفران ايران، شناخت تاريخي و فرهنگي و كشاورزي»، (آستان قدس) «پسته ايران، شناخت تاريخي» (نشر دانشگاهي)، «زعفران از ديرباز تا امروز» (اميركبير) و «رستني‌ها و پديده‌هاي نباتي در تاريخ طبري» (نشر دانشگاهي) نام دارد. ابريشمي، افزون بر تأليفات مستقل، بيش از 120 مقاله پژوهشي در مجلات علمي و مجله بانك كشاورزي منتشر كرده كه حاصل يك عمر كوشش ‌مستمر مطالعاتي اوست.
نويسنده در كتاب جديدش با عنوان «پژوهشي در منشأ و پيشينه چهارشنبه سوري» تاكيد دارد بزرگاني همچون محمود بروجردي، ناصر تكميل همايون، مهرداد بهار، عبدالحسين زرين‌كوب، ايرج افشار، منوچهر ستوده، احمد سميعي، احمد مهدوي دامغاني و سيد محمود‌دعايي از جمله ترغيب‌كنندگان نويسنده كتاب براي پژوهشي در زمينه چهارشنبه‌سوري بوده‎اند. مطالعه و پژوهش در خصوص منشأ و پيدايش مراسم جشن «چهارشنبه سوري» سال‎هاي زيادي از عمر نويسنده را گرفته و برخي از نويسندگان در آثار خود از نتايج پژوهش‎ها و مقالات گذشته ايشان در زمينه چهارشنبه‌سوري بدون ذكر منبع، بهره گرفته‎اند.  به پندار ايرانيان، پيشينه پيدايي «آتش» به دوران‎هاي پيش از تاريخ نخستين انسان‎ها و نخستين شهرياران مي‎رسد. برابر نوشته برخي از مورخان اسلامي «آب» و «آتش» در فرهنگ ايراني مورد احترام بوده است. مثلا يعقوبي در قرن سوم هجري نوشته است: «ايرانيان به كيش زردشت كه او را پيغمبر خود مي‎دانند، بر اين بودند كه روشني قديم و ازلي است. ايرانيان آتش را بزرگ مي‎دانستند. به پندار ايرانيان، آتش واسطه ميان خدا و مخلوق است و گفته‎اند كه نور مايه اصلاح جهان است. آتش نسبت به ظلمت شرف و تضاد دارد. به باور ايرانيان در ادوار كهن «آتش» سوزاننده، پالاينده پليدي‎ها و گناهان، زداينده ناخالصي‎ها و مشخص‌كننده سره از ناسره است. در متون ديني و منابع كهن زردشتيان، كمتر از مراسم جشن‎هاي اعياد «نوروز» و «مرگان» ذكري شده است. به نظر مي‎رسد كه اين جشن‎ها منشأ آريايي دارد و در پي وارد شدن آنان به فلات ايران و درگيري‌هاي پردامنه با بوميان اين سرزمين و غلبه بر آن‎ها مراسم اين جشن‎ها شكل گرفته است.  سنت ديرينه ايراني «آتش افروزي» در جشن‎ها، به ويژه «مراسم عيد نوروز» واقعيتي است با پيشينه بسيار كهن. نظامي گنجوي (قرن ششم) در يكي از اشعارش اشاره تلويحي به استمرار برپايي آتش در نوروز يادگار عصر جمشيد و نيز در جشن سده منسوب به عهد فريدون دارد. سخن درباره «آتش» و پيدايي ايرانيان بسيار است. بعد از اسلام نيز «آتش» درفرهنگ ايراني جايگاه نمادين دارد. طبق روايتي، پيروزي فريدون با آرمان‎هاي اهورايي بر ضحاك با اقدامات اهريمني موجب پيدايي جشن شده و رسم آتش افروختن در اين روز شده. برابر بر پاره‎اي از شواهد و مستندات، آتش‌افروزي در «جشن سوري» ياد شده در تاريخ بخارا در شب چهارشنبه مقارن با ايام  «فروردگان»  در سالرور شبانگاه  قتل خليفه ستمگر، متوكل عباسي بوده است.
كتاب دربردارنده نتايج پژوهشي پردامنه درباب منشأ چهارشنبه سوري و نيز آيين‎ها و آداب و رسوم آن در نواحي مختلف ايران است. نويسنده همچنين چهارشنبه‌سوري در متون فارسي، عصر قاجار و تا انقلاب اسلامي و نوشته‎هاي خارجيان را مورد اشاره قرار داده است. پايان‌بخش اين كتاب، قديمي‎ترين مقاله‎اي با عنوان«چهارشنبه سوري» نوشته شادروان سعيد نفيسي دانشمند پركار است كه در سال 1311 در مجله مهر شماره 11 منتشر شده و نويسنده كتاب آن را به شكل مستقل باز نشر نموده است.