جستجوی معنا قبل و بعد از نوزایی و روشنگری
محمود فاضلی
کتاب «جستجوی معنا قبل و بعد از نوزایی و روشنگری» نوشته رضا صدوقی از سوی انتشارات کویر منتشر شد. کتاب دومین اثر نویسنده در تکمیل ابعاد سه‌گانه تمدن است. کتاب اول، «فقر تفکر فلسفی و الزمات تمدن و توسعه در ایران» نام داشت. در این کتاب ابتدا به سیر اندیشه و جستجوی معنا قبل از «نوزایی» و «روشنگری» پرداخته میشود که محور اصلی آن متون کتابهای مقدس است، چرا که در آثار اندیشه‌ورزان هنری ایران به کرات اشاراتی به مفاهیم دینی شده که تمام برگرفته از کتابهای مقدس و آموزه‌های عهد قدیم در طول تاریخ است. کتابهایی که در آفرینشهای هنری اندیشه‌ورزان عرضه هنر نقش تعیین کننده داشتهاند. سپس در فصل آخر کتاب، مفاهیم و معانی جدید که برآمده از تحولات عظیم نوزایی و روشنگری است، ارائه شده است.
منظور نگارنده از «عهد قدیم» اعماق تاریخ تا عصر «نوزایی و روشنگری» است، عصر نوزایی و روشنگری نقطه عطف تاریخ بشر به حساب میآید زیرا 85 درصد دانش بشر و تمام مفاهیم مربوط به دولت – ملت، توسعه، رفاه و شیوه اداره امور کشورها، به این عصر اختصاص دارد. هرچند که عهد قدیم یعنی عصر ماقبل نوزایی و روشنگری به قرون وسطی و عصر تاریکی موسوم است و نشان از غوطهور بودن اغلب مردم جهان در جهل و نادانی ناشی از حاکمیت کلیسای کاتولیک دارد ولی در میانه همین قرون وسطی بین قرن نهم تا قرن سیزدهم، ایران پرچمدار علم و هنر در سراسر جهان بوده است. علاوه بر عرصه علم، در نگاهی گذرا به تاریخ اندیشه ورزان عرصه هنر در ایران، به ستارگانی بر میخوریم که آثار هنری اغلب ایشان نه تنها در ایران بلکه در جهان درخششی ماندگار داشته و دارد.
از دیدگاه نویسنده «نوزایی» به معنی تجدید حیات، عنوانی است برای تحول اروپا از دوره قرون وسطی به عصر جدید. نوزایی عبارت است از تحولات فرهنگی و عقلی انسان‌محور که در اواخر سده چهاردهم میلادی در لهستان و ایتالیا آغاز شد و در سدههای پانزدهم و شانزدهم، با اصلاحات مذهبی در آلمان و اتریش اعتراض‌نامه‌کوبنده»مارتین‌لوتر»،در کلیسای ویتنبرگ و جنگهای سی‌ساله مذهبی، ادامه یافت و در تمام اروپا، به اوج شکوفایی رسید و علم، هنر و فلسفه را حیات و جانی تازه بخشید. تحولات اقتصادی اروپا هم در جنبش نوزایی نقش موثری داشت.
درصدر جنبش نوزایی هنری ایتالیا میتوان از «لئوناردو داوینچی و مایکل آنجلو»، به‌عنوان شاخصترینها نام برد. نوزایی را بر برآمدن آفتاب آزادی و شناخت در پایان شب سیاه قرون وسطی میشمارند. سیر تحولات فکری عصر نوزایی را باید با مطالعه آثار متفکران به وجود آورنده آن آموخت و به عمق آن پیبرد نه از کسانی که تصور میکنند نوزایی و توسعه‌یافتگی در بی‌دینی و برهنگی نهفته است. نوزایی به معنی ضدیت با دین نیست بلکه گشایش دریچههای دیگری به نام دریچههای «علم و فلسفه»، در کنار دریچه دین است که میتواند به موازات دین، موجب تولیدات ارزشمندی شود.
به استناد تاریخ، به وجود آورندگان نوزایی (رنسانس) افراد دینداری بودند. برخورد نوزایی با دین برخلاف نظر بعضی از مدعیان مدرنیته، برای برکناری دین از عرصه اجتماع نبوده و نیست. مشکلات را به گردن دین انداختن، نوعی فرافکنی است. به باور نویسنده، پانصد‌سال قبل‌از نوزایی در اروپا، اغلب زیرساخت‌های نوزایی، یعنی خردگرایی و تفکر نقاد، در اندیشمندان ایرانی چون فردوسی، رازی، بیهقی، ابوریحان بیرونی و خیام وجود داشت ولی تمامی این تلاشهای فکری با حمله وحشیانه مغول و تیمور، به نابودی کشیده شد و صفویان هم نه تنها تلاشهای فکری را احیا نکردند تاریخ خواب رفتگی ما با تاریخ بیداری غرب همزمان گردید، خواب عمیقی که هنوز ادامه دارد.
دوران ترجمه آثار اندیشه‌ورزان «عصر طلایی اندیشه در ایران» توسط اروپاییان غالبا یهودی دقیقا همزمان با دوره حکومت صفویان است و این خود آشکارا نشان میدهد که اندیشه‌ورزان «عصر طلایی اندیشه در ایران» نقش تعیین کنندهای در تحولات فکري اروپا در عصر «نوزایی» و «روشنگری» داشتهاند ولی اینکه عظمت روشنگری فلاسفه اروپا را پی‌آمد عصر طلایی اندیشه در ایران بدانیم، ادعایی غیر دقیق است. اقتدار و یکپارچگی کشور ایران در دوره صفویان البته قابل احترام است، ولی، اختناقی كه در حوزه خردگرایی و تفکر نقاد به وجود آوردند، غیر قابل چشم‌پوشی است.
کوشش نگارنده در تلخیص آثار آموزگاران عهد قدیم، این بوده است که اولا از ترجمه معتبری بهرهگیری شود و ثانیا اتصال موضوع مورد بحث حفظ گردید، در مراجعات به منابع نیز سعی بر این بوده است که تقطیع کلام صورت نگیرد.
هدف نویسنده از نگارش کتاب «جستجوی معنا قبل و بعد از نوزایی و روشنگری» این بوده که بین مخاطب کتاب و نویسنده همدلی و همزبانی در مورد این که ما ایرانیان کیستیم و چه هویتی داریم و چه دورانی را طی می کنیم» حاصل آید.
کتاب 282 صفحهای «جستجوی معنا قبل و بعد از نوزایی و روشنگری» شامل شش فصل است. فصل اول «آموزه‌های دین زردشت» فصل دوم «آموزه‌های دینی یهودی» فصل سوم «آموزه‌های دین مسیحی»، فصل چهارم «آموزه‌های دین اسلام»، فصل پنجم «آموزه‌های مذهب تشییع» و فصل ششم «به آموزه‌های جدید، محصول نوزایی و روشنگری» اختصاص یافته است.