تصوير رسانهاي تشييع رهبر شهيد در عراق
مينا دهقان
براي هر رويداد مهم، نخستين پرسشي كه به ذهن رسانهها، خبرنگاران و روزنامهنگاران ميرسد، اين است كه چگونه بايد آن رويداد را براي مخاطب چارچوببندي كرد و با چه شاخصهايي آن را در ذهن او برجسته ساخت. مراسم تشييع رهبر شهيد انقلاب را ميتوان يكي از مهمترين رويدادهاي تاريخ معاصر ايران دانست؛ رويدادي كه با توجه به جايگاه و اهميت آن، براي همه ايرانيان واجد اهميت بود. اما آنچه ذهن فعالان رسانه، خبرنگاران، مستندسازان و مديران رسانه را به خود مشغول كرده بود، صرفا پوشش يك مراسم نبود؛ بلكه اين پرسش بود كه چگونه بايد اين واقعه را به گونهاي روايت كرد كه نهتنها مخاطب امروز، بلكه كسي كه سالها بعد تاريخ اين روزها را مطالعه ميكند نيز بتواند دركي روشن از آن داشته باشد.
وقتي عظمت جمعيت در قاب رسانه گم ميشود- مراسم وداع در مصلاي تهران، هرچند با سازوكاري نسبتا منظم برگزار شد، اما مراسم تشييع پيكر رهبر شهيد انقلاب، آنگونه كه انتظار ميرفت، نه توانست رضايت و احساس عزاداران را بهطور كامل جلب كند و نه تصويري پرشكوه و پرصلابت از تشييع تهران به جهان مخابره كرد. هرچند هر كس شخصا در خيابانهاي تهران حضور داشت، بهخوبي حجم عظيم جمعيت را مشاهده ميكرد. روز پس از تشييع تهران، از ساعات پاياني دوشنبه ۱۵تير، موج عظيمي از عزاداران به سمت شهر قم حركت كردند؛ بهگونهاي كه از آخرين ساعات شب، صحن مسجد مقدس جمكران مملو از جمعيت شد و مسيرهاي منتهي به آن نيز با ترافيك سنگين خودروها روبهرو بود. روز بعد، آنچه از جمكران تا حرم مطهر حضرت معصومه(س) در قم ديده ميشد، تصويري يكپارچه از خيل عزاداراني بود كه از شهرهاي مختلف ايران براي وداع با رهبر شهيد خود گرد هم آمده بودند.
عراق؛ غافلگيري بزرگ قابهاي رسانه- اما آنچه مراسم وداع و تشييع رهبر شهيد ايران را به رويدادي تاريخي تبديل كرد، الزاما تصاوير ثبتشده در داخل ايران نبود؛ بلكه تصاويري بود كه از ساعاتي پيش از آغاز مراسم تشييع در عراق، در رسانههاي رسمي و فضاي مجازي منتشر ميشد. از بصره و نجف تا كربلا، آنچه مخاطبان را شگفتزده كرد..
نحوه مواجهه مردم عراق با پيكر رهبر شهيد در طول ۲۴ساعت برگزاري اين مراسم بود. نخستين تصاوير زنده از فرودگاه، از همان ابتدا نشان ميداد كه قرار است عراق صحنه خلق يك تصوير رسانهاي كمنظير باشد. از چهرههاي شاخص كشور عراق گرفته تا كاركنان فرودگاه و مردم حاضر در خيابان و حاضر در حرمها، همگي با احترام و تأثر در مراسم حضور يافتند و صحنههايي از سوگواري و همراهي شكل گرفت كه توجه مخاطبان را به خود جلب كرد. در ادامه نيز مردم عراق از شهرها و روستاهاي مختلف، خود را به مسير حركت پيكر رسانده بودند؛ جمعيتهايي كه در امتداد دهها كيلومتري مسير، تنها براي اداي احترام به رهبر شهيد حضور يافته بودند و ارادت خود را به نمايش گذاشتند. اين تصاوير، علاوه بر آنكه بيانگر جايگاه و محبوبيت سيد علي خامنهاي در ميان بخش قابلتوجهي از شيعيان عراق بود، همدلي مردم عراق با كشور دوست و همسايه، ايران، را نيز در قاب رسانهها ثبت كرد؛ تصاويري كه از منظر اثرگذاري رسانهاي، ماندگارتر از بسياري از تصاوير ثبتشده در داخل ايران شد. اتفاقي كه باعث شد مراسم وداع و تشييع پيكر در شهر مشهد نيز تحتالشعاع استقبال عراقيها از پيكر امام مجاهد قرار بگيرد و آغاز رسمي مراسم مشهد با چند ساعت تاخير از 8 صبح به ساعت 14 بعد ازظهر روز پنجشنبه 18 تير به تعويق بيفتد.
برگزاري مراسم عراق بهصورت مستقل، دو تصوير متفاوت اما مكمل خلق كرد؛ نخست، تصوير حضور گسترده مردم ايران در مراسم داخلي و دوم، تصوير همراهي مردمي در كشوري ديگر كه بدون هيچ الزام اداري يا سازماني، براي بدرقه رهبر ايران به ميدان آمدند. از منظر ارتباطات، اين دو قاب رسانهاي ارزش بيشتري نسبت به يك قاب مشترك داشت. مخاطب جهاني وقتي تصاوير تهران و سپس تصاوير حاضر در نجف و كربلا را در كنار هم ميبيند، با دو پيام مستقل روبهرو ميشود: نخست، انسجام اجتماعي در داخل ايران و دوم، عمق نفوذ عاطفي و مذهبي اين شخصيت در خارج از مرزهاي ايران. به بيان ديگر، عراق در اين مراسم تنها ميزبان پيكر رهبر شهيد نبود؛ بلكه به توليدكننده دومين روايت رسانهاي اين واقعه تاريخي تبديل شد. روايتي كه نشان داد تشييع يك رهبر سياسي، در عين حال ميتواند به رخدادي فراملي تبديل شود و بازتاب آن، مرزهاي جغرافيايي را درنوردد. شايد مهمترين تفاوت نيز همين بود؛ در عراق، پيكر رهبر شهيد بر دستان مردم تشييع شد، نه بر خودروي حامل. اين تفاوت صرفا يك جزييات اجرايي نبود، بلكه به خلق يكي از ماندگارترين قابهاي رسانهاي اين واقعه انجاميد؛ قابي كه سهم مردم عراق در روايت تصويري اين تشييع را برجسته كرد، در حالي كه مخاطب ايراني از تجربه مشابه آن در داخل كشور محروم ماند. و به همين دليل است كه ميگوييم خداروشكر عراقيها به ايران نيامدند و اين تصاوير متفاوت رسانهاي ثبت شد.