پدافند ايران، 300 سال پس از دلاوري «ميرمُهنا»
مهدي زارع
جزيره خارك كه اين روزها گاه در معرض بمباران دشمن امريكايي است، طي سدههاي اخير نماد اعمال حاكميت ملي ايرانيان در خليج فارس بوده است. اخراج پرتغاليها از خليج فارس در سال ۱۶۲۲ در زمان شاه عباس اول صفوي رخ داد. او از جزيره خارك به عنوان يك ايستگاه تجاري راهبردي براي تضمين هژموني/چيرگي خود بر تنگه هرمز استفاده كرد. در قرن هجدهم تسلط هلنديها و سردار محلي «مير مُهنا» و كريمخان زند در جزيره خارك برقرار بود. پس از فروپاشي دولت صفوي و فترت پس از نادرشاه، قدرتهاي اروپايي و خاندانهاي منطقهاي براي پر كردن خلأ قدرت هجوم آوردند. در سال ۱۷۵۳، شركت هند شرقي هلند (VOC) به يك حاكم محلي پول داد تا مالكيت خارك را به دست آورد. آنها يك شهرك تجاري به نام قلعه موسلشتاين ساختند و جزيره را به يك بندر آزاد بسيار سودآور تبديل كردند و تجارت منطقهاي و شيلات مرواريد را به انحصار خود درآوردند. سردار ايراني مير مهنا، حاكم بندر ريگ، بهشدت با حضور اروپاييها و دولت مركزي ايران مخالفت كرد. در 1766، مير مهنا قلعه موسلشتاين را از طريق تركيبي از تدبير راهبردي و حمله مستقيم تصرف كرد. او هلنديها را اخراج كرد و پايان دائمي حضور كمپاني هند شرقي را در خليج فارس رقم زد و جزيره خارك را به يك دژ مستحكم دريايي تبديل كرد. چهره مير مهنا (1769-۱۷۳۵) حاكم بندر ريگ و جزيره خارك در خليج فارس، از نظر تاريخي در منابع غربي به عنوان يك راهزن و شورشي بيرحم ترسيم شده ولي تصوير تاريخي او از سوي مليگرايان مدرن ايراني به عنوان يك قهرمان ملي ضد استعمار، احيا شده است. قدرتهاي اروپايي براي توجيه لشكركشيهاي نظامي عليه او، او را «راهزن» ناميدند ولي نسل جديد پژوهشگران ايراني مير مهنا را به عنوان يكي از اولين مبارزان آزاديخواه ضد استعماري ايران معرفي ميكنند. ميرمهنا با موفقيت كاري را انجام داد كه مقامات مركزي پراكنده پس از نادرشاه نتوانستند انجام بدهند. او هلنديها را بهطور كامل از جزيره خارك بيرون راند و عملا به جاهطلبيهاي استعماري هلند در خليج فارس پايان داد. ميرمهنا به طرز مشهوري خواستار آن بود كه اگر فرستادگان اروپايي ميخواهند با او صحبت كنند، بايد «فارسي» ياد بگيرند و صحبت كنند.
نويسنده فقيد ايراني، نادر ابراهيمي، رمان چند جلدي معروف « بر جادههاي آبي سرخ» را بر پايه ۱۵ سال تحقيق در مورد زندگي ميرمهنا نوشت و او را به عنوان يك قهرمان مردمي بهشدت ميهنپرست كه براي حاكميت خليج فارس ميجنگيد، به تصوير كشيد. در سالهاي اخير، ميرمهنا در برنامههاي درسي مدارس، نمايشنامهها و يك بازي ويديويي سهبعدي پرمخاطب دولتي - ميرمهنا، ۲۰۱۱- گنجانده شده است. اين فراوردههاي فرهنگي جديد، ميرمهنا را به عنوان يك مدافع تاريخي حاكميت ملي در برابر هژموني خارجي معرفي ميكنند. در مناطق ساحلي بوشهر، بندر ريگ و جزيره خارک نيز ياد ميرمهنا مدتها قبل از ورود به كتابهاي درسي مدرن به طرز مطلوبي حفظ شده بود. مردم محلي اقدامات او را تلاشي براي حفظ منابع خليج فارس در دست مردم محلي ميدانستند. در بوشهر، مردم محلي بهطور سنتي يك درخت سدر مقدس -عناب- را با ياد او «كنار مهنا» ميناميدند و آن را مقدس ميشناختند. امروزه، يك جزيره غير مسكوني در گناوه و يك بندر در جزيره كيش با افتخار به نام «مير مهنا» نامگذاري شده است. در سده نوزدهم همزمان با سلسله قاجار، موقعيت راهبردي خارك، آن را به هدف اصلي براي امپراتوري بريتانيا تبديل كرد. هر زمان كه ايران تلاش ميكرد قلمروی تاريخي هرات را پس بگيرد، بريتانيا با تصرف جزيره خارك پاسخ ميداد. اولين نوبت اشغال توسط بريتانيا هم در فاصله سالهاي ۱۸42-۱۸۳۸ بود كه وقتي محمدشاه قاجار هرات را محاصره كرد، نيروهاي بريتانيايي در جزيره خارك پياده شدند تا سواحل جنوبي ايران قاجاري را تهديد كرده و شاه را مجبور به لغو محاصره و عقبنشيني كنند. دومين نوبت اشغال توسط بريتانيا هم طي سالهاي ۱۸۵7-۱۸۵6 و در زمان ناصرالدين شاه رخ داد كه نيروهاي ايراني با موفقيت هرات را تصرف كردند كه بريتانيا در پاسخ، اعلام جنگ داد و در يك لشكركشي دريايي در ۴ دسامبر ۱۸۵۶ جزيره خارك را اشغال كرد و از آن به عنوان پايگاهي براي تصرف بوشهر استفاده كرد. طبق پيمان پاريس ۱۸۵۷، ايران در ازاي تخليه جنوب ايران، از جمله خارك توسط بريتانيا، از ادعاهاي خود نسبت به هرات صرف نظر كرد. در سده بيستم پس از ملي شدن صنعت نفت در زمان دولت زندهياد دكتر محمد مصدق، شركت ملي نفت ايران (NIOC) به دنبال بندري در آبهاي عميق بود كه بتواند ميزبان سوپرتانكرهاي مدرن باشد. از سالهاي آخر دهه 30 شمسي، به تدريج جزيره خارك با ساخت اسكلههاي «تي» و «آذرپاد» به قطب اصلي صادرات دريايي نفت ايران تبديل شد. يك خط لوله ۱۵۹ كيلومتري از ميدانهاي نفتي گچساران به خارک ساخته شد. در زمان جنگ ايران و عراق و «جنگ نفتكشها» (در سالهاي ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸) جزيره خارک همچنان شريان اقتصادي ايران باقي ماند. اين امر آن را به هدف اصلي ارتش متجاوز بعثي صدام تبديل كرد. عراق صدها حمله هوايي عليه مخازن ذخيرهسازي، اسكلهها و نفتكشهاي ورودي اين جزيره انجام داد تا درآمد نفتي ايران را به صفر برساند. با وجود خسارات ويرانگر، ايرانيها بهطور مداوم زيرساختهاي زير آتش را تعمير ميكردند و پدافند هوايي پيشرفته براي حفظ جريان نفت، حتي با ظرفيت كاهش يافته، مستقر ميكردند. در سال 2026 جزيره خارك همچنان محل اصلي پايانه صادرات نفت خام كشور است و به نقطه كانوني اصلي عملياتهاي تجاوزكارانه امريكا و اسراييل و اجراي محاصره دشمنان تبديل شده است. از اسفند ۱۴۰۴ ارتش امريكا حملات هوايي مستقيمي را به جزيره خارك انجام داد. ترامپ هشدار مستقيمي صادر كرد مبني بر اينكه اگر ايران به اختلال در كشتيراني يا بستن تنگه هرمز ادامه دهد، زيرساختهاي انرژي از جمله در جزيره خارک«از بين خواهد رفت». 24 تير 1405 با اجراي محاصره آن هم پس از آتشبس كوتاهي كه در سه هفته اول تابستان برقرار شده بود، هواپيماهاي نظامي امريكا با موشكهاي Hellfire به دودكش يك نفتكش تجاري كه براي پهلو گرفتن در خارك در تلاش بود، شليك كردند. مقامات پنتاگون خاطرنشان كردهاند كه اينها «عمليات شكلدهي» هستند كه براي تضعيف دائمي چتر دفاعي محافظ جزيره خارک در صورت دستور عمليات خرابكاري زميني تمام عيار يا شديد طراحي شدهاند. در حالي كه اسكلههاي نفتي فيزيكي در خارك تا حد زيادي فعال هستند، محاصره فعال امريكا عملا دسترسي دريايي به اين جزيره را مسدود كرده است. ايران جزيره را بهشدت نظامي كرده تا از تصرف فيزيكي آن جلوگيري كند. دفاع اصلي خارك در خود جزيره نيست، بلكه در خشكي سرزمين اصلي ايران است. ايران ميتواند آبهاي اطراف خارك را با موشكهاي بالستيك كوتاهبرد، موشكهاي كروز ساحل به دريا و توپخانه سنگين بمباران كند و اين امر هر اقدام آبي- خاكي تفنگداران دريايي ايالات متحده را از نظر عملياتي غيرممكن ميسازد. همچنين استحكامات پدافندي جزيره خارك به نيروها اجازه ميدهد پس از عبور از يك حمله هوايي اوليه، ظاهر شده و با مهاجمان درگير شوند. ايران به سيستمهاي پدافند هوايي كوتاهبرد متحرك و قابل حمل نفربر مسلح است تا براي هدف قرار دادن پهپادها و هليكوپترهاي در حال پرواز در ارتفاع پايين اقدام كنند. وضعيت پدافندي ايران تحت يك دكترين شفاف عمل ميكند: «اگر خارك نتواند نفت صادر كند، هيچكس در خليج فارس اين كار را نخواهد كرد.» بنابراين با پدافند غير متقارن هرگونه تلاشي براي تصرف يا نابودي كامل خارك را به يك باتلاق فاجعهبار براي دشمن تبديل ميشود. با گذشت 300 سال، آرمان وطنخواهانه ميرمهنا همچنان الهامبخش ايرانيان در دفاع از خارک و سواحل خليج فارس است.