درس زلزلههاي دهه ۹۰ براي پرديس
مهدي زارع
زلزله ازگله سرپلذهاب (سال 1396) و دماوند (سال ۱۳۹۹) درسهاي مهمي درباره تابآوري شهري به ويژه براي استان تهران به همراه داشت. در زلزله ۱۹ ارديبهشت ۱۳۹۹ دماوند با بزرگاي 5.1 اگرچه پايداري تيرها و ستونها حفظ شد، اما برخي آسيبهاي غيرسازهاي متداول در مسكنهاي ساخته شده در دهه ۸۰ و ۹۰ در پرديس برجسته بود. در برخي از بلوكها و واحدهاي مسكوني پرديس، ديوارها بدون اتصال انعطافپذير -والپست- به سقف و ستون اجرا شده بودند، كه جابهجاييهاي افقي سازه، باعث لغزش و ايجاد فاصله در درزهاي اجراي ديوارها شد. عمده آسيبهاي داخل منازل مربوط به واژگوني وسايل خانگي و دكوراسيونِ مهارنشده بود. تحليل اين بحرانها نشان ميدهد كه «تابآوري» تنها به معناي عدم فروپاشي سازه نيست، بلكه شامل تداوم عملكرد و بازگشتپذيري سريع جامعه پس از سانحه است. حلقهاي مفقوده كه در ساختوسازهاي انبوه، بهويژه پروژههاي مسكن ارزان قيمت، آسيبپذيريهاي جدي و جديد ايجاد كرده است. ضعف اجزاي غيرسازهاي از درسهاي اصلي زلزله ازگله (۱۳۹۶) و ورزقان (۱۳۹۱) بود. در زلزله سرپلذهاب، اسكلت اصلي بسياري از آپارتمانهاي مسكن مهر « شيرودي » پابرجا ماند اما ديوارهاي ميانقابي، نماها، جانپناهها و تأسيسات بهشدت تخريب شدند. اين در حالي بود كه در مجاورت آپارتمانهاي مسكن مهر، خانههايي كه با تسهيلات مسكن مهر ساخته شده بودند - معروف به مسكن مهر شخصيساز - بهشدت تخريب شد. ناديده گرفتن ناپايداريهاي ژئوتكنيكي در جانمايي سايتها موجب وقوع روانگرايي در اراضي با سطح آب زيرزميني بالا، و در مناطق كوهستاني، باعث سنگريزش و رانش زمين و در ساخت و سازهاي روي خاكهاي نرم، باعث تشديد شتاب زلزله ميشود. اين تجربهاي است كه در غرب شهر سرپلذهاب و به ويژه در منطقه شهرك شيرودي موجب تلفات گسترده - حدود ۴۰۰ كشته از مجموع ۶۴۰ كشته زلزله ۱۳۹۶ - شد. در زلزله دماوند ۱۳۹۹استفاده از مصالح نامرغوب، اجراي نادرست اتصالات در مسكن مهر پرديس، موجب خسارتهاي گسترده در برخي واحدهاي مسكن مهر پرديس در يك زمينلرزه با بزرگاي ۵ شد. اين زمينلرزه عملا خسارت فيزيكي عمدهاي جز آنچه در مسكن مهر پرديس مشاهده شد، برجای نگذاشت! در صورت وقوع يك زمينلرزه بزرگ در استان تهران و كلانشهر تهران، به دليل تراكم بالاي جمعيت، ساختار پيچيده ژئوتكنيكي و بافتهاي فرسوده، آسيبهاي گسترده در ابعادي بسيار وسيعتر و پيچيدهتر تكرارپذير هستند.ارزيابي مخاطرات و شرايط مشابه قابل انتظار در تهران را ميتوان به سه بخش ژئوتكنيك، آسيبهاي سازهاي و غيرسازهاي و شريانهاي حياتي تقسيم كرد. به دليل بالا بودن سطح آب زيرزميني و وجود لايههاي ماسهاي و سيلتي در دشت شهريار، ورامين و ري، احتمال روانگرايي در جنوب ري، ورامين، شهرري، اسلامشهر و حاشيه مسيلها وجود دارد. جنوب و غرب استان تهران - دشت شهريار و ملارد- و دشت ورامين بيشترين نرخهاي فرونشست زمين را نشان دادهاند. در صورت گسيختگي گسلهاي اصلي مانند گسل شمال تهران يا گسل مشاء، حوزه نزديك گسل شامل مناطقي در حريم ۵ كيلومتري گسلهاي فعال مانند تجريش، ولنجك، نياوران، سوهانك و پرديس، شتابهاي قائمي و افقي فوقالعاده شديدي متناظر با زلزله سرپلذهاب در محل شهر سرپلذهاب تجربه خواهند كرد. همزمان با جهش تقاضاي مسكن و اجراي پروژههاي شتابزده انبوهسازي طرح مسكن مهر در پرديس و پرند و رونق ساختوسازهاي سوداگرانه شهري، حجم عظيمي از واحدهاي مسكوني بدون رعايت كامل و دقيق الزامات آييننامه طراحي ساختمانها در برابر زلزله - استاندارد ۲۸۰۰- ساخته شدند. در پروژههاي انبوه، اولويت تحويل سريع و كاهش هزينههاي تمامشده سبب شد كه ضوابط فني آييننامه ۲۸۰۰ در فازهاي اجرا و كنترل رعايت نشوند. حضور «سازندگان غيرمتخصص» و نظارتهاي صوري يا ناپيوسته باعث شد بسياري از جزييات بحراني ناديده گرفته شوند. در صورت بروز زلزله شديد، مسكن مهر و بلندمرتبهسازي در پرديس در فازهاي ۸ و ۱۱ به دليل ساختوساز روي شيبها و زونهاي با شيب تند، با ريسك تخريب همزمان ناشي از زمينلغزش و تخريب اجزاي غيرسازهاي مواجه هستند. يكي از سناريوهاي قابل انتظار پس از زلزله در استان تهران، حوادث ثانويه است كه در تهران قطعي است. آتشسوزيهاي گسترده با قطع كامل آب شرب و عدم امكان اطفاي حريق از سوي آتشنشاني به دليل خرابي پلها و تقاطعهاي غيرهمسطح قابل انتظار است. لازم است كه شيرهاي حساس به زلزله در شبكه گاز شهري و نقاط ورودي برجها براي جلوگيري از آتشسوزيهاي پس از زلزله نصب شود. بهسازي خاك در پروژههاي جنوب تهران شامل ارزيابي اجباري روانگرايي در پروژههاي جنوب و غرب تهران و استفاده از روشهاي ستون سنگي يا تزريق متراكمكننده قبل از هرگونه احداث مجتمع هم ضروري است. پرديس در حوزه نزديك گسل فعال مشاء و در مجاورت گسل پرديس و در فاصلهاي كمتر از ۱۰ كيلومتر تا محل تقاطع گسل مشا با گسل شمال تهران قرار دارد. وقوع زلزله در اين زون منجر به مولفههاي قائم شديد و پالسهاي حركتي با دامنه بزرگ به دليل جهتپذيري خواهد شد. قرارگيري بلوكهاي مسكوني در ارتفاعات، لبه تاج شيروانيها و درهها باعث تشديد امواج لرزهاي در بالادست تپهها ميشود كه شتاب ورودي به سازه را تا چند برابر افزايش ميدهد. فازهاي كوهستاني پرديس بهويژه فاز ۱۱ كه روي زونهاي سنگي و خاكي با شيب تند احداث شده در معرض خطر زمينلغزش قرار دارند. شيروانيهاي خاكبرداريشده يا ترانشههاي ايجادشده براي مسطحسازي سايت، در زمان زلزله بهشدت مستعد گسيختگي لغزشي هستند. ديوارهاي حائل بلند براي پايدارسازي سايتها و جادههاي دسترسي احداث شدهاند. در صورت عملكرد نامناسب يا طراحي نشدن اين ديوارها براي بارهاي لرزهاي حوزه نزديك، تخريب آنها ميتواند منجر به ريزش زنجيرهاي شيبها در زير پي بلوكهاي ساختماني شود.