نقدي بر يكي از پرهزينهترين پروژههاي نمايش خانگي
هزار و يك شبِ بيشهرزاد
محمد تقيزاده
پايان «هزار و يك شب» فرصتي است براي مرور يكي از پرحاشيهترين و در عين حال نااميدكنندهترين تجربههاي شبكه نمايش خانگي در سالهاي اخير. مصطفي كيايي بعد از «همگناه» با سرمايهاي هنگفت، بازيگراني شناخته شده و عنواني وام گرفته از يكي از بزرگترين ميراثهاي روايي شرق، وعده اثري داد كه قرار بود مرز تازهاي براي نمايش خانگي ايران ترسيم كند. اما آنچه در پايان به دست آمد، بيش از آنكه دستاوردي روايي باشد، نمايشگاهي پرخرج از امكانات توليد بود؛ اثري كه در فاصله ميان جاهطلبي و اجرا گم شد.
بايد صريح گفت مشكل اصلي سريال، فيلمنامه است، نه يك ضعف جزيي قابل چشمپوشي، بلكه نارسايي ساختاري كه كل مجموعه را زير سايه خود برد. كيايي دوربين آرام، نورپردازي سينمايي، طراحي صحنه پرجزييات و موسيقي حساب شده را در خدمت روايتي قرار داد كه هرگز به بلوغ لازم نرسيد. نتيجه، شكافي آشكار ميان ظرفيت توليد و كيفيت قصهگويي است؛ شكافي كه هيچ منتقدي نتوانست ناديده بگيرد. كمتر كسي كيفيت فني اثر را زير سوال برد، اما به همان اندازه، كمتر كسي هم از فيلمنامه بيقيد و شرط دفاع كرد. اين يك تعادل خطرناك است: وقتي زيبايي بصري تبديل به پوششي براي كاستيهاي روايي ميشود، مخاطب دير يا زود متوجه اين فريب ميشود.
بلندپروازي ساختاري سريال هم به همان اندازه ناكام ماند. كيايي كوشيد با روايتهاي موازي و چندلايه، پازلي بزرگ بسازد؛ الگويي كه در سريالهاي موفق جهاني مانند «Dark» يا «Lost» جواب داده است. اما تفاوت اساسي اينجاست: در آن آثار هر قسمت، ولو اندك، چيزي به دانش مخاطب اضافه ميكند؛ در «هزار و يك شب» غالبا تنها بر انبوه ابهام افزوده ميشود بيآنكه اطلاعات تازهاي در اختيار بيننده قرار گيرد. اين دقيقا همان نقطهاي است كه تعليق را به تعويق تبديل ميكند و كنجكاوي مخاطب را به خستگي ميرساند. يك سريال معمايي كه به جاي باز كردن گرهها صرفا گره تازه اضافه ميكند، در حقيقت روايت نميكند؛ زمان ميخرد.
شخصيتپردازي نيز از همين بيماري رنج ميبرد. آدمهاي سريال، بهرغم گذشتههاي پررمزوراز، هرگز به موجوداتي زنده و باورپذير بدل نشدند؛ آنها بيشتر ابزارهايي براي انتقال اطلاعات و پيشبرد معما بودند تا انسانهايي با خواسته و تناقض ملموس. مقايسه با «همگناه» اين ضعف را برجستهتر ميكند: در آن سريال، پيوند عاطفي مخاطب با شخصيتها موتور اصلي روايت بود؛ در «هزار و يك شب» اين معادله وارونه شده و روابط انساني صرفا در خدمت معما قرار گرفتهاند. اين يك انتخاب هزينهبردار بود كه كيايي حاضر به پرداختش نشد يا نتوانست از پسش برآيد.
عنوان سريال هم بيش از آنكه توجيهپذير باشد، فريبنده بود. «هزار و يك شب» انتظار بازخواني معاصر جهان شهرزاد را در مخاطب زنده كرد، اما در عمل نه شهرزادي در كار بود، نه ساختار قصههاي تودرتو به شكل كلاسيك بازسازي شد. آنچه ماند، تنها ارجاعاتي مفهومي و پراكنده به راز، شب و تعويق حقيقت بود؛ ارجاعاتي كه هرگز به يك نظام معنايي منسجم بدل نشدند. اين نكته گوياست: اگر عنوان ديگري براي سريال انتخاب ميشد، بخش عمده داستان بيهيچ تغييري سرِ جاي خود باقي ميماند. استفاده از ميراثي چنين عظيم براي صرفا جذب مخاطب، بدون تعهد واقعي به روح آن متن، انتخابي است كه بايد با ديدي انتقادي بازخواني شود.
حتي هويت ژانري سريال هم دچار تعليق ماند. اثر نه يك تريلر معمايي تمامعيار از كار درآمد، نه يك ملودرام خانوادگي كلاسيك؛ نتيجه، معلق ماندن ميان دو دنيا بود كه هيچ كدام از مخاطبان را كاملا راضي نكرد. علاقهمندان معما از ريتم كند و كمبازده كلافه شدند و مخاطبان ملودرام هم زير بار انبوه رازهاي نيمهكاره، فرصتي براي پيوند عاطفي سريع با شخصيتها پيدا نكردند. اين، نه تجربهگرايي هوشمندانه، بلكه بلاتكليفي در تصميمگيري درباره هويت اثر است.
انصاف حكم ميكند اشاره شود كه استانداردهاي فني سريال، از تصويربرداري تا طراحي صحنه، واقعا نقطه عطفي براي نمايش خانگي ايران بود. اما اين دستاورد به تنهايي كافي نيست و حتي ميتواند گمراهكننده باشد، چراكه صنعتي كه تصور كند صرفا با ارتقاي امكانات توليد ميتواند ضعف فيلمنامه را جبران كند، مسير اشتباهي را در پيش گرفته است. تجربه «هزار و يك شب» بايد هشداري جدي باشد، نه الگويي براي تكرار.
در نهايت، «هزار و يك شب» را نميتوان شكست مطلق ناميد، اما نميتوان آن را موفقيتي هم به شمار آورد كه ارزش دفاع بيقيدوشرط داشته باشد. اين سريال ثابت كرد صنعت سريالسازي ايران در توليد رشد كرده است؛ اما همچنين ثابت كرد اين رشد، بدون همراهي جدي حوزه نويسندگي، تنها به ساخت قابهايي زيبا براي قصههايي ناتمام ميانجامد. اگر درسي از اين تجربه گرفته نشود، بايد منتظر نمونههاي مشابهتري بود: آثاري پرهزينه، خوشساخت و در نهايت فراموششدني.