تحليلي بر فيلم «خرگوش سياه، خرگوش سفيد» ساخته جديد شهرام مكري
وقتي اشياء حرف ميزنند
شهرام مُكري، متاسينما و بازي با حافظه و زمان
حسام فروزان
در فيلم «خرگوش سياه، خرگوش سفيد»، چيزها از آدميان پيشي ميگيرند؛ اشياء سخن ميگويند پيش از آنكه كسي حرفي بزند، پوسترها حافظهاي پنهان را آشكار ميكنند و لباسها انگار رازهاي تن را براي خود نگه داشتهاند. روايت چونان موزاييكي از اپيزودهاي به ظاهر بيارتباط جلوه مينمايد: ليلايي باندپيچي شده كه پس از تصادفي مبهم گمان ميكند ميتواند اشياء را با نيروي ذهن جابهجا كند؛ بازيگري سرگشته ميان سولههاي عظيم كه در جستوجوي كارگرداني گمشده است؛ گروهي كه مشغول بازآفريني صحنهاي از «هزاردستان»ند؛ دنيايي كه همزمان شعبدهگر است و ميخواهد بازيگر شود. اين روايتهاي پراكنده، در بافتي از لوپهاي زماني، ارجاعات سينمايي و بازيهاي ادراكي به هم ميپيوندند و فيلمي ميآفرينند كه بيشتر درباره خود سينماست تا درباره سرنوشت تكتك شخصيتها. در اين يادداشت مختصر و مفيد به برخي عناصر فيلم ميپردازم، اما واكاوي فيلم مقالهاي مفصل ميطلبد.
تصوير و بازنمود جادويي
اگر «ماهي و گربه» به بازآفريني زمان و «جنايت بيدقت» به حافظه و تاريخ ميپرداخت، اينجا مكري مستقيم سراغ ماهيت تصوير ميآيد؛ به جادوي بازنمايي و نسبت اشياء با معنا. نقلقول چخوف، «اگر تفنگي در داستان آويخته باشد بايد شليك كند»، در دستان او تحول مييابد: نه فقط تفنگ كه هر قطعه دكور، هر پوستر، هر پارچه ميتواند شليك كند، شليكي كه نه به شخصيتها كه به تماشاگر نشانه ميرود. اين انتقال اصلِ چخوف از سير پيرنگ به پهنه ادراك، فيلم را از محدوده روايت به قلمرو تجربه بصري ميكشاند؛ جايي كه اشياء شأني خودبنياد مييابند و دوربين به آنها حيثيتي هستيشناسانه ميبخشد.
پلان سكانس و طبيعتِ دايرهاي روايت
مكري همچنان عاشق پلان سكانس است، اما از آن براي ثبت واقعيت صرف بهره نميبرد؛ او با دوربيني كه از ديوار ميلغزد و مرزهاي فضا را ميسُراند، واقعيتي ميسازد كه قوانين دنياي عادي در آن تعليق يافتهاند. زمان در فيلم خطي نيست؛ مسيرها بر خود تا و رويدادها در گونههاي مختلف تكرار ميشوند.
نتيجه روايتي است كه تماشاگر را از نقش منفعل خارج ميكند و او را واميدارد تا سازوكار و ساختار را بازسازي كند. اين ميل به آشكار ساختن دستگاه روايت، قرابتهايي با نظريه روايتهاي پيچيده دارد؛ سينمايي كه نه تنها قصهاي ميگويد، بلكه شيوه گفتنِ قصه را نيز موضوع روايت ميسازد. فيلم پيوسته بين افسون و افشا در نوسان است. در لحظاتي جادو بر پرده ميدرخشد: اشياء جان ميگيرند، زمان خم ميشود و تماشاگر همانقدر كه به حيرت وا داشته ميشود، از خود ميپرسد: «اين چگونه ممكن است؟» در برابر، مكري بيپروا سازوكارها را نشان ميدهد؛ هاله نور ممكن است محصول لامپي معمولي باشد، دكورها جابهجا ميشوند و پشتصحنه به داخل صحنه رخنه ميكند. اين فاصلهگذاري برشتوار اما با هدفي متفاوت به كار گرفته ميشود: نه براي برانگيختن انتقاد سياسي كه براي پرسش از ماهيت تصوير، نشان دادن اينكه حتي پس از افشاي ترفندها، جادو همچنان سرگردان ميماند.
پوشش و نمايشِ نقش
يكي از لايههاي چفت شده فيلم، پرسش از بدن است؛ بدنهايي كه ميان پردهها و پارچهها پنهان و آگاهانه آشكار ميشوند، گاهي مركز قاب و گاهي به حاشيه رانده شده. فيلم ميپرسد چه قواعدي حقِ ديدن يا پنهانسازي را تعيين ميكنند. در بازسازي «هزاردستان»، پوشش به فراسوي پارچه ميرسد و به پرسشي در باب نقش و اجرا بدل ميشود؛ پوشش به ابزارِ بازنمايي تبديل و مرد در لباس زنانه وارد فضاي زنانه ميشود تا نشان دهد پوشش ديگر فقط مساله پوشاندن نيست، بلكه عرصهاي براي بازپرسيدن هويت و اجراست.
حافظه سينمايي
فيلم همچون متني سرشار از ارجاعات، خود از خاطره سينما بافته شده است: از اشاره به تاركوفسكي تا خاطرههايي كه در قابها تداعي ميشوند. اين حافظه سينمايي غناي اثر را ميافزايد، اما همزمان هزينهاي هم در پي دارد: در دل اين بافتار بازيگولزن، گاه آن گرماي عاطفي كه سينما را براي ما بيواسطه ميكند از دست ميرود؛ شخصيتها بدل به چرخدندههاي سازوكاري ميشوند كه معنا را توليد ميكند، اما دعوت چنداني به همدلي نميكنند.
در اين خلأ، نقش بابك كريمي به مثابه تماشاگر درونمتن برجسته ميشود؛ بازيگري كه در ميانه لوپها و معماها به دنبال كارگرداني گمشده ميگردد و نمادِ جستوجوي مخاطب براي يافتن معناي كامل است، جستوجويي كه مرتبا به تاخير ميافتد. در نهايت، فيلم را بايد تجربهاي دانست بين ايمان به جادو و وسواس در افشاي آن؛ بيانيهاي درباره امكان و امتناعِ سينما. مكري اينجا بيش از پيش شبيه متفكري است كه از دل تجربه سينمايي نظريه ميسازد؛ او ميخواهد هم افسون و هم اثبات كند كه افسون را ميتوان نشان داد. شايد اين اثر گرمترين فيلم او نباشد، ولي بيشك بلندپروازانهترين ادعاي او براي بازخواني سينما در گونهاي آوانگارد و پستمدرن است؛ اثري كه پس از خاموشي پرده همچنان در ذهن تماشاگر ميتپد و شليكهاي خاموشش را از دور - بارها و بارها - تكرار ميكند.