خورشید سینمای ایران دوباره طلوع خواهد کرد
حسن تهرانی
اگر بیش از شش دهه از عمرم را صرف نوشتن درباره سینما، دیدن فیلمها، حضور در جشنوارههای جهانی، گفتوگو با فیلمسازان بزرگ و داوری آثار سینمایی کردهام، امروز میتوانم با اطمینان یک جمله را بگویم؛ جملهای که نه از سر احساس، بلکه از دل تاریخ سینما بیرون آمده،
هیچ جنگی تاکنون نتوانسته است سینما را شکست بدهد.
بارها دیدهام که چگونه گلولهها، شهرها را ویران کردهاند، اما نتوانستهاند خیال هنرمندان را ویران کنند. ساختمانها فرو ریختهاند، استودیوها سوختهاند، اقتصاد کشورها از هم پاشیده است، اما دوربینها دوباره به کار افتادهاند و نور پروژکتورها دوباره بر پرده سینما تابیده است.
امروز که این سطور را مینویسم، سینمای ایران نیز روزهای دشواری را تجربه میکند. جنگ، فشارهای اقتصادی، کاهش سرمایهگذاری، تعطیلی یا نیمهتعطیلی بسیاری از پروژهها، نگرانیهای معیشتی هنرمندان، مهاجرت بخشی از نیروهای خلاق و آیندهای که گاه مبهم به نظر میرسد، همگی واقعیتهایی هستند که نمیتوان از آنها چشم پوشید. اما من میخواهم از آینده سخن بگویم، نه از امروز، زیرا آینده را تاریخ به ما نشان داده است. تاریخ، بهترین معلم امید است.
نخست اجازه بدهید به ایتالیا برویم. سال ۱۹۴۵، جنگ جهانی دوم پایان یافته بود. رم، ناپل و بسیاری از شهرهای ایتالیا زخمی بودند. استودیوهای مشهور «چینهچیتا» آسیب دیده بودند. پولی برای تولید فیلم وجود نداشت. بازیگران حرفهای کمیاب بودند و مردم با فقر و گرسنگی دست و پنجه نرم میکردند. اگر کسی در آن روزها میگفت که ایتالیا به زودی رهبر هنری سینمای جهان خواهد شد، شاید همه به او میخندیدند. اما چند فیلمساز جوان تصمیم گرفتند منتظر معجزه نمانند. روبرتو روسلینی با «رم، شهر بیدفاع»، ویتوریو دسیکا با «دزد دوچرخه» و بعدها «اومبرتو دی»، لوکینو ویسکونتی با «زمین میلرزد» و جوزپه دسانتیس با «برنج تلخ» بدون امکانات استودیویی با مردم عادی در خیابانهای واقعی و میان ویرانههای جنگ فیلم ساختند. آن فیلمها نه تنها سینمای ایتالیا را نجات دادند، بلکه زبان تازهای برای تمام سینمای جهان آفریدند؛ زبانی که بعدها الهامبخش بسیاری از فیلمسازان ایرانی نیز شد.
چند هزار کیلومتر آنسوتر، ژاپن نیز وضعیتی بهتر نداشت. دو شهر هیروشیما و ناکازاکی با بمب اتمی نابود شده بودند. اقتصاد کشور فروپاشیده بود و مردم در شوک شکست زندگی میکردند. اما از دل همان ویرانی، آکیرا کوروساوا شاهکار «راشومون» را ساخت؛ فیلمی که نگاه جهان را به سینمای آسیا تغییر داد. پس از آن «هفت سامورایی»، «زیستن»، «سریر خون» و آثار دیگر او، همراه با فیلمهای یاسوجیرو اوزو مانند «داستان توکیو» و آثار کنجی میزوگوچی همچون «اوگتسو» و «سانشو مباشر» نشان دادند که یک ملت شکستخورده نیز میتواند بزرگترین آثار هنری جهان را خلق کند.
آلمان نیز پس از جنگ جهانی دوم چیزی جز خرابه نبود. اما چند دهه بعد، سینمای نوین آلمان متولد شد. ورنر هرتسوگ با «آگویره، خشم خدا» و «فیتزکارالدو»، ویم وندرس با «پاریس، تگزاس» و «آسمان بر فراز برلین» و راینر ورنر فاسبیندر با آثاری چون «ازدواج ماریا براون»، هویت تازهای برای سینمای آلمان ساختند.
لهستان نیز پس از جنگ و سپس سالهای دشوار حکومت کمونیستی، یکی از مهمترین سینماهای اروپا شد. آندری وایدا با «خاکستر و الماس»، «کانال» و سالها بعد «کاتین»، نه تنها حافظه تاریخی ملت خود را زنده نگه داشت، بلکه نشان داد سینما میتواند حافظ وجدان یک ملت باشد. کریشتوف کیشلوفسکی نیز از دل همان جامعه، آثاری چون «زندگی دوگانه ورونیک» و سهگانه «آبی»، «سفید» و «قرمز» را خلق کرد؛ فیلمهایی که جهان را مجذوب انسانیت و اخلاق کردند.
بوسنی و هرزگوین را به یاد بیاورید؛ در دهه نود، سارایوو ماهها زیر آتش بود. بسیاری تصور میکردند فرهنگ این کشور برای سالها از حرکت خواهد ایستاد. اما امروز جشنواره فیلم سارایوو یکی از معتبرترین جشنوارههای اروپاست و فیلمسازانی چون دانیس تانوویچ با فیلم «سرزمین هیچکس» موفق شدند جایزه اسکار را به خانه ببرند.
کره جنوبی نیز دههها جنگ، فقر و حکومت نظامی را تجربه کرد. امروز اما نامهایی چون پارک چان ووک، بونگ جون هو، لی چانگ دونگ و هونگ سانگ سو در سراسر جهان شناخته شدهاند. فیلم «انگل» ساخته بونگ جون هو، نخستین فیلم غیرانگلیسیزبانی شد که جایزه اسکار بهترین فیلم را به دست آورد. این موفقیت یکشبه به دست نیامد. ثمره دههها مقاومت فرهنگی بود.
حتی امریکای هالیوود نیز از بحران مصون نبوده است. در دوران رکود بزرگ اقتصادی دهه ۱۹۳۰، بسیاری از استودیوها در آستانه ورشکستگی بودند، اما همان دوران به تولد فیلمهایی انجامید که هنوز کلاسیک محسوب میشوند. پس از جنگ و سپس در بحران دهه شصت میلادی، نسل تازهای از فیلمسازان امریکایی مانند فرانسیس فورد کاپولا، مارتین اسکورسیزی، استیون اسپیلبرگ، جورج لوکاس، سیدنی لومت، برایان دیپالما و دیگران ظهور کردند و «هالیوود نو» را ساختند. اما اجازه بدهید از همه این کشورها فاصله بگیریم و به خانه خودمان بازگردیم. آیا سینمای ایران خود چنین معجزهای را تجربه نکرده است؟ پس از انقلاب و هشت سال جنگ، بسیاری تصور میکردند سینمای ایران دیگر آیندهای ندارد. اما درست در همان سالها، عباس کیارستمی با «خانه دوست کجاست؟»، «کلوزآپ» و «طعم گیلاس»، محسن مخملباف با «دستفروش» و «سلام سینما»، مجید مجیدی با «بچههای آسمان» و «رنگ خدا»، داریوش مهرجویی با «هامون»، رخشان بنیاعتماد با «نرگس» و «روسری آبی»، جعفر پناهی با «بادکنک سفید» و «دایره»، ابراهیم حاتمیکیا با «از کرخه تا راین» و «آژانس شیشهای» و بعدها اصغر فرهادی با «درباره الی» و «جدایی نادر از سیمین»، نام ایران را در معتبرترین جشنوارههای جهان طنینانداز کردند.
آیا آن نسل در رفاه کامل زندگی میکرد؟ آیا همه امکانات را در اختیار داشت؟ آیا هیچ مانعی بر سر راهشان نبود؟ پاسخ همه این پرسشها منفی است، اما آنان یک سرمایه داشتند که از هر بودجهای ارزشمندتر بود؛ ایمان به آینه زندگی مردمان سرزمین شان بودن. امروز نیز همین سرمایه در اختیار شماست
فیلمسازان جوان عزیز اگر امروز تهیهکننده پیدا نمیشود، به یاد بیاورید که روسلینی نیز تهیهکنندهای ثروتمند نداشت. اگر بودجه نیست، بدانید که دسیکا شاهکارش را با امکاناتی بسیار محدود ساخت. اگر دوربین حرفهای ندارید، به یاد داشته باشید که فناوری امروز، امکاناتی را در اختیار شما گذاشته که بزرگترین فیلمسازان قرن بیستم حتی رویای آن را هم نمیدیدند. امروز، بیش از هر زمان دیگری، جهان مشتاق شنیدن داستانهای واقعی است. داستان انسانهایی که در دل بحران، زندگی را ادامه میدهند. داستان مادری که امید را از دست نمیدهد. داستان کودکی که میان ویرانی هنوز رویا میبیند. داستان عاشقانی که جنگ نیز نمیتواند عشقشان را نابود کند. داستان مردمی که زیر فشار اقتصادی، هنوز لبخند را فراموش نکردهاند
من ایمان دارم که خورشید سینمای ایران دوباره طلوع خواهد کرد. شاید با چهرههایی که امروز هنوز کسی نامشان را نمیداند. شاید یکی از شما که اکنون این مقاله را میخوانید، چند سال دیگر بر صحنه کن، ونیز، برلین، لوکارنو، کارلووی واری، توکیو یا تورنتو بایستد و جایزهای را برای سینمای ایران دریافت کند . تاریخ بارها ثابت کرده که بزرگترین فیلمسازان، معمولا در دشوارترین شرایط کار کردهاند. پس از جنگها، شاهکارها متولد شدهاند. پس از ویرانیها، هنر دوباره قد کشیده است. پس از تاریکی، نور آمده و من، با همه سالهایی که در کنار سینمای ایران و جهان زندگی کردهام، با همه جشنوارههایی که دیدهام و با همه فیلمسازانی که با آنان گفتوگو کردهام، امروز بیش از هر زمان دیگری به آینده سینمای ایران ایمان دارم.