خبرنگاري؛ ميان ترس از نوشتن و شرمِ ننوشتن

سال‌ها از روزي كه دخترم در كودكي از من پرسيد: «خبرنگاري يعني چه؟» گذشته است. پيش از آن پرسش و پس از آن، بارها به اين سوال پاسخ داده‌ام؛ هر بار متناسب با سن، تجربه و نگاه پرسشگر. با اين حال، گمان مي‌كنم كمتر كسي به اندازه همان كودك، مشتاق شنيدن پاسخ واقعي اين سوال بوده است. شايد به همين دليل است كه امروز پاسخ ساده و سرراست اين پرسش را كمتر به ياد مي‌آورم. نه به اين دليل كه تعريف خبرنگاري تغيير كرده، بلكه چون در جامعه ما، خبرنگار ديگر فقط مسوول گردآوري، راستي‌آزمايي و انتشار اخبار براي آگاهي افكار عمومي نيست. سال‌هاست وظيفه ديگري نيز بر دوش او گذاشته‌اند؛ وظيفه‌اي كه گاه از خودِ خبر مهم‌تر مي‌شود؛ سكوت كردن. در سال‌هاي اخير، اين سكوت بيش از گذشته از خبرنگاران خواسته شده است؛ گاه به‌ صورت رسمي و گاه غيررسمي، با استدلال‌هايي مانند جلوگيري از تشويش اذهان عمومي يا حفظ امنيت رواني جامعه. اما تناقض از همين‌جا آغاز مي‌شود؛ اخباري كه از انتشارشان جلوگيري مي‌شود، معمولا همان اخباري هستند كه در خيابان، تاكسي، محل كار، شبكه‌هاي اجتماعي و پيام‌رسان‌ها دست‌به دست مي‌شوند. در روزگاري كه هر شهروند با تلفن همراه خود مي‌تواند نقش يك رسانه را ايفا كند، خبرنگار حرفه‌اي بيش از هر زمان ديگري با محدوديت در انتشار همان اطلاعات روبه‌رو است. محدوديت‌ها نيز تنها به قانون ختم نمي‌شوند. گاهي مجازاتي در كار است كه نه در هيچ آيين‌نامه‌اي نوشته شده و نه در هيچ دادگاهي درباره آن حكمي صادر شده است؛ از قطع سيم‌كارت و احضار گرفته تا محروميت‌هاي غيررسمي از فعاليت حرفه‌اي. هزينه‌هايي كه وجود دارند، حتي اگر جايي ثبت نشده باشند. 
در چنين شرايطي، وقتي يكي از شهروندان از من مي‌پرسد «چرا اين خبر را منتشر نكرديد؟» يا «چرا درباره فلان موضوع در رسانه‌ها چيزي نمي‌خوانيم؟»، پاسخي ندارم. مي‌توانم بگويم اجازه انتشار نداشتيم، اما اين پاسخ، پيش از آنكه مرا تبرئه كند، از خبرنگار بودنم مي‌كاهد. خبرنگاري كه جرات انتخاب موضوعاتش را ندارد و ناچار است بخشي از واقعيت را ناديده بگيرد يا درباره آن سكوت كند، تنها با محدوديت مواجه نيست؛ او هر روز اندكي از هويت حرفه‌اي خود را از دست مي‌دهد. سكوتِ تحميل ‌شده، فقط خبر را حذف نمي‌كند؛ معناي خبرنگاري را نيز تغيير مي‌دهد. با اين همه، هنوز هم مي‌توان از خبرنگاري دفاع كرد چون خبرنگار، حتي در محدودترين شرايط، از جست‌وجوي حقيقت دست نمي‌كشد. گاهي آنچه منتشر مي‌شود، تنها بخشي از واقعيت است، اما همان بخش نيز حاصل تلاشي است كه آسان به دست نيامده است. شايد اگر امروز دوباره دخترم همان سوال سال‌هاي دور را از من بپرسد، بگويم خبرنگاري يعني تلاش براي گفتن آنچه بايد گفته شود؛ حتي وقتي بيش از آنكه از نوشتن بترسي، از ننوشتن شرم داشته باشي.