بهاره شبانكارئيان
برخي شهروندان از وقوع سرقت‌هايي با شيوه فريب در نقاط مختلف تهران خبر داده‌اند. بر اساس اين گزارش‌ها؛ افراد ناشناس با بهانه‌هايي مانند پرسيدن آدرس يا آغاز گفت‌وگو درباره سفرهاي زيارتي، تلاش مي‌كنند اعتماد افراد به ويژه زنان ميانسال را جلب كنند. به گفته شهرونداني كه اين سرقت‌ها را گزارش كرده‌اند در برخي موارد سارقان پس از جلب اعتماد اقدام به سرقت طلاي آنان كرده و محل را ترك مي‌كنند. جزييات مربوط به ماشين يا مشخصات افراد در گزارش‌هاي مختلف يكسان است، اما پليس هنوز نتوانسته اين سارقان را كه يك زن و مرد هستند، شناسايي و دستگير كند. با اين حال از شهروندان درخواست مي‌شود تا دستگيري اين سارقان هنگام مواجهه با افراد ناشناس از نشان دادن يا بيرون آوردن طلا و اشياي قيمتي خودداري كنند و در صورت مشاهده رفتار مشكوك مشخصات افراد، زمان و مكان وقوع حادثه را در اسرع وقت به پليس اطلاع دهند.
طبق آخرين گزارشات مردمي كه به دست «اعتماد» رسيده؛ در مورد اين دو سارق پرونده‌هاي مشابه در پليس آگاهي ثبت شده است. دختر يكي از اين مالباختگان در مورد روز حادثه به «اعتماد» مي‌گويد: «سارقان يك زن و مرد بوده‌اند كه به مادرم عنوان كرده‌اند از كربلا و مكه به ايران آمده‌اند و به دنبال آدرس هستند. آنها پس از پرسيدن آدرس يك سجاده و دلارهاي تقلبي به مادرم داده‌اند و گفته‌اند اينها را به افرادي كه احتياج دارند، بدهد. سپس از مادرم خواسته‌اند كه زنجير طلايي كه به گردن آويخته را به آنها بدهد تا عيار آن را بسنجند. مادرم از اين كار امتناع كرده است، اما زن سارق زنجير طلاي مادرم را از گردنش قاپيده و فرار كرده‌اند.»
پيش از اين نيز يكي از خبرگزاري‌ها با پسر يكي ديگر از همين مالباختگان كه ۶۵سال داشته گفت‌وگو كرده؛ پسر مالباخته اظهار كرده است: «بيست و هشتم ارديبهشت‌ماه سال جاري، پدر و مادرم به بيمارستاني در محله‌مان رفته‌اند. چون بيمارستان شلوغ بوده مادرم به خانه بازگشته تا كارش را انجام دهد و دوباره به بيمارستان بازگردد. موقع برگشت يك ماشين دنا سفيد از مادرم آدرس پرسيده است. آنها پس از پرسيدن آدرس به مادرم گفته‌اند حاج‌خانم شما آدم خوب و مذهبي هستيد و ما از شما مي‌خواهيم چند بسته تبركي كه از مكه آورده‌ايم را به نيازمندان بدهيد. مادرم عجله داشته و پيشنهاد آنان را رد كرده، اما آن دو اصرار كرده و به بهانه‌هاي مختلف صحبت را ادامه داده‌اند. آنها حتي دلارهاي تقلبي همراه داشته‌اند. آن دو به مادرم گفته‌اند براي عروس‌شان طلا خريده‌اند و مي‌خواهند عيار طلا را با طلاهايي كه مادرم دارد، مقايسه كنند. مادرم طلاهايش را به آنها داده و آنها طلاها را گرفته و فرار كرده‌اند. ما در دادسرا شكايت خود را ثبت كرده‌ايم. طلاهاي مادرم يك ميليارد تومان ارزش داشته است.»
از اين ماجرا حدود سه‌ماه گذشته و حالا حوالي خيابان رسالت براي زن ميانسال ديگري اين اتفاق تكرار شده است. طبق گزارشات مردمي؛ سارقان پلاك ماشين دنا سفيد را پوشانده و به راحتي در سطح شهر تردد مي‌كنند و زنان ميانسال را شناسايي و طلاهايشان را با فريب سرقت مي‌كنند.
مرد سارق ماسك‌زده و زن سارق نيز آرايش عربي داشته است
دختر يكي از مالباختگان در مورد جزييات روز سرقت به «اعتماد» مي‌گويد: «حدود ساعت ۱۲ ظهر هفتم مرداد‌ماه جاري اين اتفاق افتاده است؛ مادرم براي انجام كاري بيرون رفته بود. در حال بازگشت به خانه يك ماشين كنار خيابان و نزديكي خانه پارك كرده بود. يك زن و مرد داخل ماشين بودند و مادرم را به بهانه پرسيدن آدرس صدا مي‌كنند. بعد از اينكه مادرم آنها را راهنمايي كرده به بهانه ديگري سعي مي‌كنند گفت‌وگو را ادامه دهند. آنها گفته‌اند كه از كربلا و مكه آمده‌اند و يك سري وسايل دارند. مادرم همانجا به حسينيه كه در نزديكي محل قرار داشته اشاره كرده و به آنها گفته اگر چيزي دارند مي‌توانند به آن حسينيه بدهند، اما آنها با اصرار از مادرم خواسته‌اند او وسايل را به افراد نيازمند بدهد؛ اين وسايل شامل سجاده و دلارهاي تقلبي بوده است. بعد از اين صحبت‌ها آنها به مادرم عنوان كرده‌اند كه قصد دارند از ايران طلا تهيه كنند و نمي‌دانند عيار طلاي ايران چگونه است. آن دو نفر از مادرم خواسته‌اند انگشتر طلاي خودش را بدهد تا آنها از نزديك عيار طلا را بسنجند. مادرم همانجا به اين موضوع مشكوك شده و مخالفت كرده، اما آنها به مادرم گفته‌اند كه به ما اطمينان نداريد! سپس سعي كرده‌اند هرطور شده صحبت را ادامه دهند. در نهايت حين گفت‌وگو زن سارق زنجير طلايي كه به گردن مادرم آويزان بوده را قاپيده و فرار كرده‌اند. زنجير حدود هفت، هشت گرم بوده است.»
او در ادامه مي‌گويد: «عصر همان روز ما به اداره آگاهي رفتيم و شكايتي مبني بر اين موضوع ثبت كرديم. ماموران به ما نامه دادند تا دوربين‌هاي مداربسته را بررسي كنيم. دوربين‌هاي مداربسته داخل خيابان را بررسي كرديم؛ ماشين يك دنا سفيد بوده، اما پلاك ماشين پوشانده و شيشه‌هاي ماشين هم دودي بوده است. سرنشين‌هاي ماشين هم مشخص نبوده‌اند. ماموران به ما گفته‌اند اين‌بار اول نيست كه از اين نوع شكايت ثبت مي‌شود. آن دو نفر يك بسته به مادرم داده بودند كه شامل سجاده و دلارهاي تقلبي بوده؛ مادرم بسته را به پليس تحويل داده است. حتي پليس به ما گفته خودمان فيلم دوربين‌هاي مداربسته را بر روي يك سي دي كپي كنيم و به آنها نحويل دهيم.»
اين سارقان بدون زور و با فريب، اقدام به سرقت مي‌كنند
بعضي جرم‌شناسان معتقدند؛ اين نوع سرقت‌ها معمولا در دسته سرقت مبتني بر فريب يا مهندسي اجتماعي قرار مي‌گيرد. در اين شيوه مجرم به جاي استفاده از زور از تكنيك‌هاي روان‌شناختي براي جلب اعتماد و كاهش هوشياري قرباني استفاده مي‌كند. در اين سرقت چند مورد ديده مي‌شود؛ ۱) انتخاب قرباني؛ افرادي را انتخاب مي‌كنند كه احتمال مي‌دهند طلا يا اشياي ارزشمند همراه داشته باشند و در آن لحظه تنها باشند. ۲) ايجاد ارتباط؛ با يك بهانه عادي مانند پرسيدن آدرس، درخواست كمك يا صحبت درباره موضوعي آشنا (مثلا سفر زيارتي)، گفت‌وگو را آغاز مي‌كنند. هدف اين است كه موقعيت غيرعادي، عادي جلوه كند. ۳) جلب اعتماد؛ با رفتار مودبانه، ظاهر آراسته يا بياني كه حس همدلي يا اعتماد ايجاد كند، تلاش مي‌كنند مقاومت ذهني قرباني را كاهش دهند. ۴) ايجاد فشار رواني يا حواس‌پرتي؛ ممكن است با صحبت‌هاي پي‌درپي، درخواست عجولانه يا منحرف كردن توجه، فرصت تصميم‌گيري دقيق را از قرباني مي‌گيرند. ۵) تصاحب اموال و فرار؛ پس از دستيابي به هدف به سرعت محل را ترك مي‌كنند تا فرصت واكنش يا شناسايي كاهش يابد.
از منظر جرم‌شناسي، شيوه سرقت از طريق فريب بر چند اصل روان‌شناختي تكيه دارد؛ ۱) اعتماد به ظاهر و رفتار محترمانه. ۲) استفاده از هنجارهاي اجتماعي؛ بسياري از افراد در پاسخ به درخواست كمك يا پرسش درباره آدرس، تمايل به همكاري دارند. ۳) ايجاد احساس آشنايي يا هم‌هويتي؛ مانند اشاره به موضوعات مذهبي، محلي يا فرهنگي كه ممكن است اعتماد اوليه را افزايش دهد. ۴) كاهش فرصت تفكر با مشغول كردن ذهن قرباني.
در جرم‌شناسي، اين نوع مجرمان معمولا خشونت‌محور نيستند و سرمايه اصلي آنها توانايي فريب، برقراري ارتباط و بهره‌گيري از خطاهاي شناختي انسان است، نه استفاده از زور. البته اين به آن معنا نيست كه هميشه بدون خطر هستند؛ اگر فريب نتيجه ندهد، رفتار آنها مي‌تواند متفاوت باشد.
هشدار به شهروندان
براي كاهش اين نوع سرقت‌ها به شهروندان چند توصيه مي‌شود؛ ۱) فاصله ايمن را حفظ كنيد؛ اگر فردي از داخل ماشين يا در خيابان قصد صحبت با شما را دارد، لازم نيست به ماشين يا فرد نزديك شويد. ۲) طلاهاي خود را در خيابان در معرض ديد قرار ندهيد. ۳) اگر كسي با حرف‌هاي غيرمنتظره مانند سفر زيارتي، پيدا كردن گنج، هديه دادن طلا يا درخواست نگهداري موقت اشياي ارزشمند سر صحبت را باز كرد، با احتياط برخورد كنيد. ۴) از سوار شدن به ماشين افراد ناشناس خودداري كنيد و اجازه ندهيد به بهانه‌اي شما را به محل ديگري ببرند. ۵) در صورت احساس خطر، مكالمه را كوتاه كنيد و به سمت محل‌هاي شلوغ كه در آن مردم و كسبه حضور دارند، برويد .۶) در صورت مشاهده رفتار مشكوك تا حد امكان بدون به خطر انداختن خود، زمان، مكان و مشخصات كلي افراد يا ماشين را به خاطر بسپاريد و به پليس اطلاع دهيد.