تالاب تشنه

نادره وائلي‌زاده

آتشي كه امسال دوباره به جان هورالعظيم افتاده، تاكنون 749 هكتار را سوزانده و خاكستر كرده است. آتش‌سوزي‌ها از اوايل تابستان شروع شد و حالا با تداوم موج دماهاي بالاي 50 درجه در خوزستان، ادامه يافته است. آخرين آنها 6مرداد بود كه حدود سه روز طول كشيد و دود سياه از ميان نيزارهاي هور در منطقه مرزي، تا كيلومترها آن‌سوتر ديده مي‌شد.  هشدارها نسبت به خشك شدن هورالعظيم از اوايل امسال مطرح شد اما با بي‌توجهي تصميم‌گيران حالا رنگ واقعيت گرفته و براساس آخرين برآوردها حدود 70درصد از هورالعظيم خشك شده است. گزارش‌ها در روزهاي اخير از مرگ و مير ماهي‌ها و فشار بر هزاران گاوميش حاشيه هور حكايت دارد. اين‌بار اما شركت نفت نيست كه مانع آبگيري تالاب شده، بلكه انگشت اتهام به سمت شاليزارهاي وسيع در بالادست هورالعظيم است كه همه سهم آب هور را بلعيده‌اند.  «احمدرضا لاهيجان‌زاده» معاون محيط‌زيست دريايي و تالاب‌هاي سازمان حفاظت محيط‌زيست در پي آتش‌سوزي اخير در هورالعظيم وسعت شاليزارهاي حوزه كرخه را امسال، 30 تا 35 هزار هكتار اعلام كرده و گفته است: «اين ميزان متناسب با آورد رودخانه كرخه (منبع تغذيه تالاب در ايران) نيست و هرچه اين قبيل فعاليت‌ها را انجام دهيم عملا از حقابه هور حذف كرده و شرايط را براي آتش‌سوزي و مشكلات بعدي فراهم كرديم. بنابراين مديريت آب خصوصا در بخش كشاورزي و تامين حقابه تالاب بايد صورت گيرد.»  به گفته او: «اين آتش‌سوزي‌ها دلايل مختلفي داشته كه بخشي از آن عمدي و براي رشد ني‌هاي سبز ازسوي برخي دامداران بوده و بخشي مربوط به گرماي منطقه است، اما عدم تامين حقابه، زمينه‌ساز آتش‌سوزي بوده و زماني كه آب مورد‌نياز تالاب تامين نشود شرايط براي آتش‌سوزي مهيا مي‌شود.»

ممنوعيت صوري براي شلتوك

تالاب مرزي هورالعظيم با بيش از 300 هزار هكتار در جنوب غرب كشور، آخرين بازمانده تالاب‌هاي بين‌النهرين است كه يك‌سوم آن با مساحت 127 هزار هكتار در ايران و دوسومش در عراق واقع شده است. وسعت شاليزارهاي بالادست هورالعظيم در‌حالي به 35 هزار هكتار، كه حدود هفت برابر پارسال است، رسيده كه شوراي كشاورزي خوزستان و شوراي سازگاري با كم‌آبي استان، ارديبهشت امسال، شلتوك‌كاري در حوزه رودخانه كرخه را ممنوع اعلام كرده بود، اما اراده‌اي براي اجراي مصوبات نبود.  براساس مصوبه شوراي كشاورزي خوزستان مقرر شده بود 32 هزار هكتار كشت تابستانه محصولات كم‌آب‌بر شامل ذرت دانه‌اي، حبوبات، صيفي‌جات، سورگم، كنجد و كشت‌هاي دايم (نخلستان، يونجه و باغات) در حوزه كرخه انجام شود. براي نظارت بر الگوي كشت و جلوگيري از برداشت‌هاي غيرمجاز كشاورزان از رودخانه كرخه در شهرستان‌هاي شوش، كرخه، حميديه، سوسنگرد و هويزه قرارگاه‌هاي شهرستاني با رياست فرمانداران تشكيل شد. اين قرارگاه‌ها اما نتوانستند به تعهدات خود عمل كنند و درنهايت با روند افزايشي كشت شلتوك، شوراي كشاورزي ناچار به بازنگري در الگوي كشت اين حوزه شد، چنان‌كه «جواد سلطان‌كاظمي» رييس سازمان جهاد كشاورزي خوزستان 30 تير در حاشيه نشست شوراي كشاورزي استان در گفت‌وگو با ايرنا از بازنگري در الگوي كشت تابستانه در حوضه كرخه خبر داد. ‌اين در‌حالي است كه ۲۷ تير «سيد مهران علم‌الهدايي» معاون هماهنگي امور عمراني استانداري خوزستان در جلسه كارگروه سازگاري با كم‌آبي استان، با اشاره به ضرورت تامين نياز آبي حوزه رودخانه كرخه از‌جمله حقابه تالاب هورالعظيم، دام‌هاي سنگين و استمرار اجراي الگوي كشت مصوب محصولات كم‌آب‌بر، گفته است: «براساس گزارش‌هاي ارايه‌شده، با وجود ممنوعيت كشت شلتوك در اين حوزه به دليل محدوديت منابع آبي، بخشي از اراضي به اين محصول اختصاص يافته است.» رودخانه كرخه از شش شهرستان عبور مي‌كند و شبكه انتقال و توزيع آب آن گسترده و بيش از 1300 كيلومتر طول دارد كه مديريت آن را دشوار مي‌كند. هورالعظيم در انتهاي رودخانه كرخه قرار دارد. تصاوير هوايي از مزارع حاشيه كرخه به ويژه در شهرستان دشت‌آزادگان كه در مجاورت هورالعظيم قرار دارد، شاليزارهاي وسيعي را نشان مي‌دهد كه زير آب رفته‌اند؛ همان آبي كه قرار بود هورالعظيم تشنه را سيراب كند. برنج جزو محصولات پرآب‌بر است و به گفته كارشناسان نياز آبي اين شاليزارها معادل آب مصرفي 248 هزار هكتار مزرعه كشت پاييزه در حوزه كرخه است. ازسوي ديگر افزايش بي‌رويه شلتوك‌كاري در اين منطقه باعث شده ساير مزارعي كه براساس الگوي كشت عمل كرده‌اند هم آبي دريافت نكنند و اعتراضات آنها هم بالا بگيرد. براساس گزارش ايرنا، «علي شهبازي» معاون سازمان آب و برق خوزستان همچنين 30 تير در نشست شوراي كشاورزي استان خوزستان نسبت به پيامدهاي گسترش شلتوك‌كاري در حوزه كرخه هشدار داده است: «افزايش برداشت آب براي كشت برنج، تامين حقابه هورالعظيم را با چالش جدي مواجه كرده و مديريت منابع آب اين حوزه را ناگزير به اجراي برنامه‌هاي سختگيرانه، نوبت‌بندي و بازنگري در الگوي تخصيص آب كرده است.» به گفته او، «برداشت گسترده آب براي شلتوك‌كاري موجب شده حتي در زمان رهاسازي موجي آب از سد كرخه نيز جريان كافي به انتهاي شبكه و تالاب نرسد، زيرا بخش قابل‌توجهي از آب توسط پمپ‌هاي فعال در اراضي برنج برداشت مي‌شود.»

حقابه‌اي كه به هور نرسيد

«موسي مدحجي» رييس اداره حفاظت و احياي تالاب‌هاي خوزستان به «اعتماد» مي‌گويد: «تابستان امسال دو مورد حريق در هورالعظيم رخ داده، درتير ۱۳۴ هكتار و مرداد ۶۱۵ هكتار دچار آتش‌سوزي شده است، اما باتوجه به شرايط آبي و كشت‌هاي پرمصرف، تا اوايل پاييز و آبان‌ماه كه بارندگي‌ها دوباره شروع مي‌شود، نگراني از وقوع مجدد آتش‌سوزي وجود دارد.» او به تنش آبي شديد در حوزه كرخه و تالاب هورالعظيم اشاره مي‌كند: «ما درخواست رهاسازي آب از سد كرخه مي‌كنيم، سازمان آب و برق خوزستان هم موافقت مي‌كند ولي مساله اين است كه از اين آب چيزي به تالاب نمي‌رسد و همه آن را زمين‌هاي كشاورزي به خصوص مزارع شلتوك در شهرستان‌هاي بالادست هور برداشت مي‌كنند. چند نوبت آب به صورت موجي رهاسازي شده ولي تنها در يك نوبت آن‌هم بسيار كم به تالاب رسيد. بنابراين تنها رهاسازي آب مشكل را حل نمي‌كند و بايد همزمان مديريت منابع آب، توقف كشت شلتوك و كنترل موتورپمپ‌هاي مسير هم انجام شود كه مستلزم ورود شوراي تامين و فرمانداران است، چراكه وزارت نيرو مي‌گويد كه مسوول نظارت بر برداشت آب در مسير رودخانه نيست.» مدحجي سطح آب‌دار يا مرطوب هورالعظيم را حدود 38درصد عنوان مي‌كند و مي‌گويد: «بررسي‌ها كاهش تدريجي مساحت تالاب را از خرداد تاكنون نشان مي‌دهد كه مشخص مي‌كند ورودي آب كاهش يافته و تبخير هم افزايش داشته است. ادامه اين وضعيت و توسعه كشت شلتوك، تالاب را خشك‌تر و وسعت بخش آبي را كمتر هم مي‌كند. گزارش رسمي از تلفات ماهي در هور نداشتيم اما با توجه به تبخير آب و قطع حقابه احتمال تلفات وجود دارد. اين درحالي است كه اخيرا 2.2 ميليون بچه ماهي هم در هورالعظيم رهاسازي شده كه نگران تلف شدن آنها هستيم.»  او درباره گزارش‌ها از شلتوك‌كاري در بستر هورالعظيم نيز توضيح مي‌دهد: «بخش‌هايي از اراضي كشاورزي در بستر تالاب جزو مستثنيات هستند. در سال‌هاي گذشته عليه آنها پرونده قضايي تشكيل داديم ولي نتيجه نگرفتيم و گفتند سند مالكيت دارند و اين مالكيت در نقشه‌هاي كاداستر تثبيت شده. آب كشاورزي اين اراضي را از انهار منتهي به تالاب برداشت مي‌كنند. براي مابقي اراضي بستر، با سازمان آب و برق و جهاد كشاورزي مكاتبه كرديم كه مجاز نيستند براي كشاورزي قرارداد منعقد كنند.»

آتش در خانه گاوميش‌ها و فلامينگوها

بيش از 40 هزار راس گاوميش در جنوب كرخه زيست مي‌كنند. همچنين هورالعظيم، يكي از مهم‌ترين توقفگاه‌هاي پرندگان مهاجر است و در سال‌هاي اخير بيشترين جمعيت و تنوع پرندگان را در خوزستان داشته. با اين حال با آغاز استخراج نفت از اين تالاب، روند خشكاندن هور كه با آبگيري سد كرخه شروع شده بود، تشديد شد، به‌طوري‌كه در سال‌هاي اخير بيش از نيمي از هور، تبديل به بياباني خشك و يكي از كانون‌هاي گرد و غبار شده كه با خودسوزي‌هاي پي‌درپي مواجه است. پارسال بخش عراقي هورالعظيم به دليل تامين نشدن حقابه از رودخانه دجله دچار آتش‌سوزي‌هاي مستمر شده بود كه هشت ماه (از اسفند 1403 تا آبان 1404) طول كشيد. حالا امسال كه وضعيت بخش عراقي تالاب بهتر آب‌دار است، در بخش ايراني تالاب، روند خشكي و حريق بيشتر شده است. در ماه‌هاي اخير با قطع شدن جريان آب به انهار ورودي هور، مخزن يك و 2 تالاب كاهش سطح داشته ولي مخزن 3 و 4 و 5 خشك شده كه زيستگاه جمعيت بالاي فلامينگو و پليكان در اين فصل است. رييس اداره حفاظت و احياي تالاب‌هاي خوزستان مي‌گويد: «حيات هورالعظيم به آب وابسته است. اين تالاب به عنوان مخزن ژنتيكي گونه‌هاي مهم و نادر در جهان و خاورميانه است، بنابراين قطع حقابه يا عدم تامين نياز زيست‌محيطي تالاب اثرات بسيار نامطلوبي به دنبال خواهد داشت؛ از كاهش اكسيژن آب و تلفات آبزيان و پرندگان تا اثر بر گونه‌هاي وابسته به آب مثل شنگ كه گونه مهم و ارزشمند و نادر و در خطر انقراض است كه فقط در منطقه بين‌النهرين زيست مي‌كند. گونه لاك‌پشت‌‌فراتي هم همين‌طور. پرندگان كنارآبزي كه در آب با عمق كم زندگي مي‌كنند و نمي‌توانند لانه‌شان را جابه‌جا كنند هم با خطر مواجه مي‌شوند ازجمله گونه‌هاي فلامينگو و پليكان. براساس آخرين سرشماري در زمستان گذشته ۵۴۰ فرد فلامينگو در دو كلوني در اين محدوده زندگي مي‌كنند و حدود ۳۰۰ فرد پليكان هم در تابستان در تالاب ماندند و مهاجرت نكردند كه با خشك شدن، اين محدوده كم و كمتر مي‌شود. علاوه بر اين گاوميش‌ها و آبزيان هم تحت فشار اين بي‌آبي هستند.»

هور تشنه

براساس مطالعات نياز آبي هورالعظيم، در شرايط خشكسالي 1.3 ميليارد مترمكعب، در شرايط نرمال 1.6 ميليارد مترمكعب و در شرايط تر سالي 1.8 ميليارد مترمكعب حقابه براي اين تالاب تعيين و به وزارت نيرو ابلاغ شده است. ماده 3 آيين‌نامه نحوه حفاظت، احيا و مديريت تالاب‌هاي كشور، نحوه تخصيص حقابه محيط‌زيستي تالاب‌‌ها را پس از تامين آب شرب دانسته كه نسبت به ساير مصارف داراي اولويت است، اما اين قانون در خوزستان اجرايي نشده. مدحجي از عدم تامين حقابه هورالعظيم انتقاد مي‌كند: «در شش‌ماهه نخست سال آبي (مهر تا اسفند) 370 ميليون مترمكعب آب به هورالعظيم رسيد كه تنها 34درصد از حقابه است و نيمه دوم را هنوز آمار دقيقي نداريم ولي برخي آمارها از ابتداي سال آبي، ورود 815 ميليون مترمكعب را برآورد كرده است. مشكلي كه با وزارت نيرو داريم اين است كه حقابه مصوب و ابلاغ شده هورالعظيم را قبول ندارد و مي‌گويد طبق مدل‌هاي خودشان حقابه اين تالاب 726 ميليون مترمكعب است و مازاد برآن به هور داده شده است. اين درحالي است كه شرايط فعلي تالاب ثابت مي‌كند كه محاسبات آنها اشتباه است و با ماهيت و مساحت فعلي تالاب همخواني ندارد. به اين معني كه اگر عدد وزارت نيرو صحيح بود بايد هورالعظيم اكنون آب‌دار باشد. مطالعات نياز آبي تالاب و تصاوير ماهواره‌اي از خشكي و مساحت و تبخير، حرف ما را ثابت مي‌كند. از سوي ديگر وزارت نيرو اكنون اعتراف كرده كه حقابه تالاب تامين نشده است.»  او ادامه مي‌دهد: «ما عدم تامين حقابه هورالعظيم را به سازمان حفاظت محيط‌زيست، وزارت نيرو و معاون حقوقي رياست‌جمهوري اعلام كرديم كه آخرين‌بار در مكاتبات از اسفند و فروردين‌ماه بود. در سال‌هايي كه تنش آبي باشد به سازمان بازرسي كل كشور هم گزارش مي‌كنيم ولي اعلام آمار و پايش حقابه جزو وظايف وزارت نيروست كه نه گزارش‌هاي ما را قبول دارد و نه حقابه مصوب شده را. از طرفي آمارهايشان نيز شفاف و دقيق شده نيست.»

امكان تامين حقابه هور

«مهدي قمشي» استاد دانشكده علوم آب دانشگاه شهيد چمران اهواز مسوول گروه مطالعاتي تعيين نيازآبي تالاب‌هاي خوزستان ازجمله هورالعظيم بوده است. او در گفت‌وگو با «اعتماد»، تامين نشدن حقابه هورالعظيم را تاييد مي‌كند و مي‌گويد: «امسال باتوجه به حجم منابع آب در ابتدا تصميم گرفته بودند كه كشت شلتوك در حوزه كرخه تقريبا صفر باشد اما نتوانستند اين را اجرايي كنند و اكنون حدود 30 هزار هكتار شلتوك در اين حوزه كشت شده است. وقتي مديريت كشاورزي و الگوي كشت ضعيف باشد شاهد همين وضعيت خواهيم بود كه خارج از الگوي كشت شلتوك‌كاري بشود و با فشار و زور بخواهند كار را پيش ببرند. سازمان آب و برق براساس پيش‌بيني و هماهنگي با جهادكشاورزي، آب را رهاسازي كرده ولي به خاطر انحراف از الگوي كشت آبي به انتهاي حوزه و هورالعظيم نمي‌رسيد.» به گفته قمشي، «اكنون بعد از مدتي كه ورودي به تالاب قطع شده بود، آب با دبي 12-10 مترمكعب برثانيه به هورالعظيم رسيده كه البته بسيار كمتر از حقابه است و با توجه به مطالعات نياز آبي تالاب در فصل تابستان در سال‌هاي نرمال بايد 26 مترمكعب برثانيه ورودي داشته باشد. اين مطالعات در سال 98 انجام شده و طبق گزارشي كه دادند ازسوي هيات دولت به وزارت نيرو و سازمان آب و برق خوزستان ابلاغ شده. به اين معني كه لازم‌الاجراست و نمي‌توانند از اجراي آن شانه خالي كنند. بنابراين اگر آن را قبول ندارند تنها مي‌توانند درخواست بازنگري در مطالعات يا انجام مطالعات جديد داشته باشند.»  او ادامه مي‌دهد: «يكي از اشتباهات سازمان آب و برق خوزستان كه قبلا هم تذكر داديم اين است كه تصور مي‌كنند اگر در يكي، دو ماه حقابه هورالعظيم را بدهند، مي‌توانند ورودي آب را در ماه‌هاي بعد قطع كنند. در صورتي كه تالاب محيط زنده است و آب بايد هميشه به سمت تالاب جاري باشد به خصوص در تابستان كه نياز آبي بيشتر است تا هم اكسيژن محلول تامين و هم دماي آب تعديل شود.» قمشي معتقد است: «باتوجه به شرايط فعالي مي‌توانند در دو ماه آينده رهاسازي از سد كرخه را بيشتر كنند تا آب بيشتري به تالاب برسد، چراكه به‌نظر مي‌رسد كشت شلتوك به انتها رسيده و بيشتر از اين مقدار نشود. ازسوي ديگر، امسال وضعيت منابع حوزه كرخه خوب است. باتوجه به رهاسازي آب براي توليد برق از سد سيمره (در بالادست كرخه در ايلام) ورودي به سد كرخه اكنون به 360 مترمكعب برثانيه رسيده. از سد دز نيز حدود 100 مترمكعب برثانيه آب به حوزه كرخه در حال انتقال است. در حال حاضر حجم مفيد سد كرخه 1.25 ميليارد مترمكعب است. علاوه بر اين پيش‌بيني اقليمي در فصل آينده بارش‌هاي زودهنگام را گزارش داده، بنابراين به‌نظر مي‌آيد اكنون ظرفيت براي رهاسازي بيشتر آب با ريسك كمتري وجود دارد و اگر از الان به بعد رهاسازي به سمت هورالعظيم بيشتر شود، مي‌تواند دبي خوبي به هور برسد و بخشي از حقابه تامين بشود تا دچار مشكلات بعدي مثل آتش‌سوزي يا مرگ و مير آبزيان نشود.»