«اعتماد» گزارش میدهد
تکاپوی ترامپ برای شکستن بنبست
نوشين محجوب| تنگه هرمز همچنان كانون رويارويي ايران و امريكاست تا جايي كه ادعاي تازه دونالد ترامپ درباره اعلام اين آبراه به عنوان «قلمرو امريكا» با واكنش فوري تهران روبهرو شد و مقامهاي كاخ سفيد نيز ساعاتي بعد، آن را شوخي رييسجمهور امريكا توصيف كردند. موضعگيري اخير رييسجمهوري امريكا بيش از آنكه در قالب كنش سياسي قابل تبيين باشد، بازتابدهنده شدت فشار سياسي و نظامي واشنگتن براي شكستن بنبست موجود است؛ بنبستي كه بهرغم محاصره بنادر ايران، حضور ناوهاي امريكايي و تهديد به تحريمهاي تازه، هنوز به بازگشايي اين شاهراه حياتي يا آغاز مذاكرات رسمي منجر نشده است.با اين حال كاظم غريبآبادي، معاون وزير امور خارجه ايران در واكنش به موضعگيري اخير ترامپ تاكيد كرد كه تنگه هرمز «ايراني بوده، هست و خواهد بود.»
از همين رو به گفته غريبآبادي، اين آبراه نه با توييت و نه با استقرار ناو هواپيمابر قابل تصاحب نيست. معاون وزير خارجه كشورمان همچنين يادآور شد كه ايران از تهديد و نمايش قدرت مرعوب نميشود و باز و بستهشدن تنگه در چارچوب تصميمهاي ايران انجام خواهد شد. اين موضع در امتداد تاكيدهاي پيشين تهران بر حقوق و مسووليتهاي ايران در تامين امنيت آبراهي اتخاذ شد كه بخش مهمي از تجارت و انرژي جهان از آن عبور ميكند. برخي ناظران بر اين باورند طرح ادعاهاي يكجانبه درباره هرمز، نهتنها مسير حلوفصل بحران را هموار نميكند، بلكه به تشديد حساسيتهاي امنيتي منطقه و دشوارترشدن هرگونه ترتيبات دريايي ميانجامد. ترامپ همزمان گفت واشنگتن در آستانه اعمال فشار اقتصادي شديدتر بر ايران قرار دارد؛ موضعي كه يك روز پس از وعده اسكات بسنت، وزير خزانهداري امريكا درباره اقداماتي «بيسابقه» عليه تهران مطرح شد. رييسجمهور امريكا همچنين از جايگزيني قريبالوقوع ناو هواپيمابر «آبراهام لينكلن» خبر داد؛ ناوي كه ماهها در منطقه مستقر بود. الجزيره با انتشار گزارشي درباره تهديد امريكا مبني بر تداوم نامحدود محاصره دريايي نوشت كه استمرار اين ماموريت با چالشهايي چون فرسايش تجهيزات، نياز به تعميرات و فشار بر خدمه مواجه خواهد شد، از همين رو به نوشته اين گزارش، نمايندگان كنگره امريكا خواستار توضيح دولت درباره گزارشهاي مربوط به وضعيت رفاهي و عملياتي نيروهاي مستقر در اين ناو ميشوند؛ گزارشهايي كه پنتاگون بخشهايي از آن را رد كرده است. همزمان نشريه نيويوركتايمز نيز در يادداشتي ديگر مدعي شد: امريكا با اتكا به چرخش ناوها تلاش دارد تا محاصره بنادر ايران را ادامه داده و در عين حال فشار اقتصادي را تشديد كند، اما شماري از كارشناسان نظامي و دريايي درباره توان حفظ بلندمدت اين سطح از عمليات، بدون كاهش آمادگي رزمي ناوگان، ترديد دارند. به گفته برخي تحليلگران، اين محدوديتها در كنار هزينههاي مالي و سياسي جنگ، نشان ميدهد راهبرد فشار حداكثري واشنگتن با وجود برتري نظامي، الزاما به تغيير محاسبات تهران منتهي نميشود؛ بهويژه آنكه مساله هرمز به اهرمي مستقيم در پيوند ميان امنيت منطقه، صادرات انرژي و رفع محاصره تبديل شده است. در همين چارچوب و در ميانه گمانهزنيهايي كه گروهي از ناظران درباره احياي تفاهم اسلامآباد مطرح ميكنند و از خيز اسلامآباد و دوحه و ساير ميانجيها براي احياي ديپلماسي ميان تهران و واشنگتن ميگويند، عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان اعلام كرد تهران هنوز تصميمي براي ازسرگيري مذاكرات با امريكا نگرفته است. او توضيح داد: تبادل پيام با قطر و پاكستان، به عنوان ميانجي، به معناي آغاز مذاكره نيست و گفتوگوهاي ايران با عمان نيز مسيري مستقل دارد. عراقچي با اشاره به يادداشت تفاهم اسلامآباد نيز گفت: موضوع اين توافق «خاتمه جنگ» بود نه آتشبس، اما امريكا اين تفاهم را نقض كرد و درگيريها از سر گرفته شد. وزير امور خارجه كشورمان افزود: مسيرهاي پيشين كارايي خود را از دست دادهاند و ايران در پي طراحي يك مسير موقت براي تماس است كه بتواند در مراحل بعد به سازوكاري پايدار تبديل شود. به باور برخي صاحبنظران، چهرههايي چون صنم وكيل، معاون برنامه خاورميانه و شمال آفريقا، فعال در چتم هاوس اهميت موضع تهران در آن است كه ايران در كنار حفظ كانالهاي ميانجيگري، بازگشت به گفتوگو را به ايجاد چارچوبي معتبر و قابل اتكا پيوند زده است. همچنين، تجربه نقض تفاهمهاي گذشته باعث شده تهران خواهان روشنشدن تعهدات، تضمينهاي اجرايي و پاياندادن به فشارهاي دريايي و اقتصادي باشد؛ زيرا توافقي كه صرفا مسير عبور كشتيها را تنظيم كند، بدون رفع ريشههاي بحران، دوام نخواهد آورد. همزمان با افزايش درگيريها در هرمز، دامنه تنشها به جنوب شبهجزيره عربي نيز كشيده شده است. در همين راستا خبرگزاري سبا، وابسته به انصارالله يمن، از حمله پهپادي به تاسيسات آرامكو در نجران خبر داد و اعلام كرد اين اقدام در واكنش به ورود جنگندههاي عربستانسعودي به حريم هوايي شمالشرق صعده انجام شد. منابع مستقل سعودي تا زمان انتشار اين گزارش، جزييات جداگانهاي درباره اين ادعا منتشر نكرده بودند. برخي ناظران معتقدند گسترش ناامني به تاسيسات انرژي و مسيرهاي دريايي، بار ديگر نشان داد تشديد فشار نظامي و اقتصادي عليه ايران ميتواند دامنه بحران را از هرمز تا درياي سرخ و بازار انرژي منطقه امتداد دهد؛ وضعيتي كه تنها با بازگشت به ديپلماسي، رعايت حقوق ايران و كنارگذاشتن تهديدهاي يكجانبه قابل مهار خواهد بود.