«اعتماد» گزارش می‌دهد
آرایش فرامرزی جنگ اقتصادی
امریکا با توجه به مشکلات کشورهای عربی با یکدیگر قادر به تشکیل ائتلاف فراگیر علیه ایران نیست
نوشين محجوب| با نزديك شدن موعد اعلام تحريم‌هاي تازه امريكا عليه ايران، پرونده هرمز بيش از پيش به نقطه تلاقي فشار اقتصادي، حضور نظامي و تلاش‌هاي ديپلماتيك منطقه‌اي تبديل شده؛ وضعيتي كه در آن واشنگتن بر كارآمدي فشار حداكثري تاكيد كرده و تهران نيز، ضمن رد مشروعيت تحريم‌هاي ثانويه، مسيرهاي بازدارندگي، ديپلماسي و همكاري‌هاي منطقه‌اي را پي گرفته است.
آرايش تازه رويارويي اقتصادي/ تهران هشدار داد
روز دوشنبه قرار بود اسكات بسنت، وزير خزانه‌داري امريكا، جزييات آنچه دولت ترامپ «سخت‌ترين تحريم‌هاي تاريخ» عليه ايران مي‌خواند، اعلام كند. براساس گزارش رويترز، كانون اين اقدامات، افزون بر ايران، مي‌تواند متوجه شركاي تجاري و خريداران نفت ايران باشد؛ موضوعي كه نام چين را نيز در كانون گمانه‌زني‌ها قرار داد. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه تحريم‌هاي ثانويه را فاقد مبناي حقوق بين‌الملل خواند و گفت: واداشتن بانك‌ها، شركت‌ها و فرودگاه‌هاي ديگر كشورها به قطع تجارت مشروع با ايران، تلاشي براي تحميل صلاحيت فراسرزميني واشنگتن بر دولت‌هاي مستقل است. همزمان محسن رضايي، دبير شوراي عالي امنيت ملي نيز در واكنش به رويكرد جديد واشنگتن گفت كه تهران پس از تجربه مذاكره و بدعهدي امريكا، در راهبرد دفاعي-سياسي و رفتار ديپلماتيك خود بازنگري‌هايي انجام خواهد داد. او تاكيد كرد: ايران به دنبال گسترش جنگ نيست، اما به كشورهاي منطقه هشدار داد كه در كارزار اقتصادي امريكا عليه ايران مشاركت نكنند. برخي ناظران بر اين باورند كه تاكيد همزمان تهران بر اصلاح ساز و كارهاي ديپلماتيك، افزايش تاب‌آوري اقتصادي و حفظ بازدارندگي، بيانگر كوشش براي پاسخ دادن به فشاري است كه واشنگتن مي‌كوشد از مسير تحريم، تجارت و امنيت انرژي اعمال كند.
دو روايت از هرمز
در تنگه هرمز نيز روايت‌ها درباره «كنترل كامل» با داده‌هاي تردد و ساز و كارهاي عبور همخواني كامل ندارد. در حالي كه ترامپ باز هم مدعي شد امريكا كنترل اين آبراه را دراختيار دارد و با بازنشر يك پست در تروث‌سوشال، از اسكورت بيش از هزار كشتي سخن گفت. گزارش‌هاي سي‌ان‌ان و نيويورك‌پست نشان مي‌دهد بخش مهمي از اين عمليات، به ويژه در مراحل اوليه، بيشتر هدايت شناورها از مسيري نزديك سواحل عمان است تا اسكورت متعارف نظامي. داده‌هاي سازمان تجارت دريايي بريتانيا نيز از ورود ۱۰۳ و خروج ۸۹ كشتي در يك هفته خبر داد؛ افزايشي ۲۷درصدي نسبت به هفته قبل كه با اين حال، بر پايه همان داده‌ها همچنان تنها كسري از تردد پيش از جنگ به شمار مي‌رود.
بغداد از تهران مجوز گرفت
همزمان، ايران به درخواست بغداد، مجوز عبور شماري از نفتكش‌هاي عراقي از هرمز را صادر كرد. رييس‌جمهور عراق نيز تاييد كرد تسهيلاتي براي عبور نفتكش‌هاي حامل نفت عراق فراهم شده و بغداد استفاده از خاك خود براي حمله به هيچ كشوري را نمي‌پذيرد. اين تحول، در امتداد سفر محمدباقر قاليباف به بغداد، نشان داد تردد در هرمز يك موضوع صرفا نظامي نيست و مديريت موردي آن با نيازهاي اقتصادي و روابط همسايگي پيوند خورده است. برخي كارشناسان معتقدند چنين ترتيباتي مي‌تواند عبور محدود محموله‌ها را ممكن كند، اما جايگزين توافق گسترده‌تر درباره امنيت كشتيراني نخواهد شد.
تلاش براي يافتن راه‌هاي جايگزين
در ميانه اين تنش‌ها جست‌وجو براي يافتن مسيرهاي جايگزين نيز شدت گرفته است. عراق توسعه صادرات نفت از راه بندر جيهان تركيه را پيگيري كرد و گزارش‌هايي از بازسازي يا توسعه خطوط لوله در كشورهاي حاشيه خليج‌فارس منتشر شد. در باب‌المندب نيز كاهش تردد نفتكش‌ها در بندر ينبع عربستان، رياض را به تغيير مسير بخشي از صادرات از خطوط لوله و مسير مصر واداشت؛ راهكاري كه زمان و هزينه حمل را افزايش داد. به گفته شماري از تحليلگران، اين ابتكارها مي‌توانند بخشي از آسيب‌پذيري صادركنندگان را كاهش دهند، اما در بازه كوتاه‌مدت ظرفيت جايگزيني نقش هرمز را ندارند.
تكاپوي ديپلماسي منطقه‌اي
با وجود فضاي تهديد، كانال‌هاي ديپلماتيك منطقه‌اي نيز فعال مانده‌اند. عباس عراقچي و بدر عبدالعاطي، وزيران خارجه ايران و مصر، درباره كاهش تنش، تفاهم عمان و امكان بازگشت به اجراي تفاهم تهران- واشنگتن گفت‌وگو كردند. مصر بر آزادي كشتيراني و امنيت كشورهاي خليج‌فارس تاكيد كرد و ديدگاه ايران درباره مسير مذاكرات را شنيد. اين تماس، در كنار نقش عمان و گزارش‌ها درباره تلاش پاكستان براي فعال‌سازي ميانجيگري، نشان داد ديپلماسي منطقه‌اي به طور كامل از ميدان خارج نشده است. همزمان تماس عراقچي و عاصم منير، فرمانده ارتش پاكستان درباره راهكارهاي تقويت صلح، ثبات و امنيت در غرب آسيا نيز در همين چارچوب قابل توجه بود. همچنين علي هاشم، خبرنگار الجزيره به نقل از منابع آگاه گزارش داد كه احتمال دارد فرمانده ارتش پاكستان طي روزهاي آينده به تهران سفر كند تا مسير ميانجيگري ميان ايران و امريكا دوباره فعال شود؛ گزارشي كه هنوز تاييد رسمي نشده است.
بازگشت به ميز مذاكره؟
در همين حال، لارنس نورمن، خبرنگار وال‌استريت ژورنال در ارزيابي شخصي خود احتمال بازگشت تهران و واشنگتن به همان يادداشت تفاهم را مطرح كرد، اما نوشت كه پذيرش آن ممكن است مستلزم دريافت امتيازهاي اوليه بيشتري ازسوي ايران باشد. اين ارزيابي، موضع رسمي هيچ‌يك از دو طرف نيست، اما به باور برخي ناظران، استمرار تماس‌هاي منطقه‌اي مي‌تواند زمينه بررسي دوباره مسيرهاي ديپلماتيك را فراهم كند. در مجموع، برخي صاحب‌نظران معتقدند تشديد تحريم‌ها مي‌تواند هزينه‌هاي اقتصادي بحران را براي همه بازيگران افزايش دهد، اما حل پايدار مساله هرمز و مهار تنش منطقه‌اي، بدون احترام به حقوق ايران، تضمين منافع كشورهاي ساحلي و بازگشت به يك چارچوب ديپلماتيك قابل‌اتكا دشوار خواهد بود.