تشديد جنگ اقتصادي امريكا عليه ايران، معادله فشار و چانهزني را وارد مرحله تازهاي كرده؛ بدين معنا كه واشنگتن با اتكا به فشارهاي اقتصادي و تهران با تكيه بر اهرمهاي ژئوپليتيكي در برابر يكديگر صفآرايي كردهاند. در اين ميان، سفر عاصم منير به تهران ميتواند حامل پيام يا پيشنهاد تازه واشنگتن و تلاشي براي آزمودن امكان احياي ديپلماسي از موضع فشار باشد. در اين ميان تهران نيز با استفاده از اهرم هرمز ميكوشد هزينههاي فشار اقتصادي را براي امريكا و اقتصاد جهاني افزايش دهد؛ اهرمي كه تداوم آن ميتواند به افزايش فشار شركاي ايران منجر شود.
رحمن قهرمانپور، پژوهشگر و تحليلگر روابط بينالملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره چرايي سفر عاصم منير به ايران در اين بازه زماني كه قرار است جزييات تحريمهاي اعمالي ايالاتمتحده عليه كشورمان رسانهاي شود، گفت: به نظر ميرسد اين سفر حامل ديدگاهها يا پيشنهادي تازه ازسوي واشنگتن براي تهران است و پاكستان احتمالا ميكوشد مواضع جديد امريكا را منتقل كند. او افزود: براساس اظهارات اخير دونالد ترامپ، به نظر ميرسد او از موضع ايران رضايت ندارد و تاكيد كرده كه دستور توقف مذاكرات با تهران را داده است. با اين حال، تجربه گذشته نشان ميدهد ترامپ معمولا پس از اتخاذ مواضع تند، بار ديگر خواستار مذاكره ميشود؛ زيرا تصور ميكند در چنين وضعيتي از موضع قدرت وارد گفتوگو خواهد شد. قهرمانپور ادامه داد: اكنون نيز همزمان با افزايش فشار بر ايران و محدودشدن بخشي از روابط تجاري امارات با تهران، ترامپ ظاهرا تصور ميكند كه ميتواند در چارچوب «ديپلماسي اجبار» و از موضع برتر، پيشنهاد تازهاي به ايران ارايه دهد و شانس خود را براي احياي ديپلماسي بيازمايد. او تاكيد كرد: با اين حال، موفقيت يا ناكامي اين ابتكار صرفا به خواست ترامپ بستگي ندارد. بايد ديد ارزيابي مقامهاي جمهوري اسلامي ايران از وضعيت داخلي و خارجي كشور، ميزان تابآوري ايران و موقعيت ترامپ چيست؛ تنها بر پايه اين ارزيابيها ميتوان درباره امكان احياي ديپلماسي و بازگشت به تفاهم اسلامآباد قضاوت كرد.
ايران از خطوط قرمز خود
عقبنشيني نخواهد كرد
قهرمانپور در پاسخ به پرسش دوم «اعتماد» درباره احتمال موافقت امريكا با خواستهها و شروط ايران در مسير احياي تفاهم اسلامآباد گفت: در جريان هرگونه مذاكره ديپلماتيك، هر طرف ميكوشد بيشترين امتياز را بگيرد و كمترين امتياز را بدهد. بر همين اساس، ترامپ تلاش خواهد كرد حداكثر امتيازها را از ايران دريافت كند و جمهوري اسلامي ايران نيز در پي گرفتن بيشترين امتياز از دولت ترامپ است، از همين رو بايد ديد منطق نهفته در پس خواستههاي ايران چيست. برمبناي محاسبات تهران، ترامپ در آستانه انتخابات مياندورهاي تحتفشار قرار دارد، قيمت نفت افزايش يافته و متحدان امريكا از اين وضعيت ناراضياند، بنابراين از نگاه ايران، تداوم تنش يا بستهماندن تنگه هرمز ميتواند شانس ترامپ و حزب جمهوريخواه در انتخابات مياندورهاي را كاهش دهد.اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: در محاسبات تهران، اكنون زماني است كه اعمال فشار بر واشنگتن و شخص ترامپ ميتواند به اعطاي امتيازهاي بيشتر ازسوي دولت امريكا منجر شود، از همين رو مقامهاي ايران در هفتههاي اخير تاكيد كردهاند كه تنگه هرمز را بسته نگه ميدارند و ترامپ بايد امتياز بدهد.
قهرمانپور در ادامه گفت: اما هنوز روشن نيست كه ترامپ اين محاسبه و ارزيابي ايران را ميپذيرد و براساس آن حاضر به امتيازدهي خواهد شد يا نه.
در نقطه مقابل، ارزيابي دولت ترامپ -برمبناي مواضعي كه اعلام كرده- اين است كه محاصره دريايي و تحريمهاي ايران نتيجه دادهاند. از نگاه واشنگتن، ايران در موقعيت ضعف قرار گرفته و آمادگي بيشتري براي دادن امتياز دارد.
او افزود: نوسانهاي اقتصادي، افزايش قيمت دلار و كاهش فروش نفت ايران، ازجمله عواملي هستند كه دولت ترامپ را به اين جمعبندي رساندهاند كه اكنون زمان فشار بيشتر است و تهران ممكن است در برابر آن حاضر به امتيازدهي شود.
ايران در واكنش به جنگ اقتصادي امريكا اهرم آبراهها را در دستور كار قرار ميدهد
قهرمانپور در پاسخ به پرسش ديگري مبني بر واكنش احتمالي تهران به تشديد فشارهاي اقتصادي امريكا گفت: به نظر ميرسد سياست ايران در برابر افزايش فشارهاي اقتصادي واشنگتن، يا آنچه وزير خزانهداري امريكا «عمليات خشم اقتصادي» ناميده، افزايش فشار بر اقتصاد جهاني از مسير تنگه هرمز باشد.
او افزود: اگر اين فشارها به عقبنشيني دولت ترامپ منجر نشود، احتمال دارد گسترش فشار به تنگه بابالمندب نيز در دستور كار ايران قرار بگيرد. تهران ممكن است از اين طريق نيز بكوشد در برابر سياست امريكا ايستادگي كند.
اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: موفقيت چنين سياستي به عوامل متعددي بستگي دارد؛ ازجمله ارزيابي امريكا از شرايط، توان ايران براي بستن قاطع تنگه هرمز يا ايجاد اختلال جدي در بابالمندب.
قهرمانپور در ادامه خاطرنشان كرد: حتي اگر همه اين شرايط محقق شود، به اين معنا نيست كه صادرات نفت از منطقه به طور كامل به صفر خواهد رسيد، زيرا مسيرهايي براي دورزدن تنگه هرمز وجود دارد.
او افزود: وضعيت بابالمندب نيز با تنگه هرمز متفاوت است. توان حوثيها براي بستن بابالمندب محدود است، زيرا آنها بازيگر دولتي نيستند و در سوي ديگر نيز پايگاههاي نظامي متعددي در جيبوتي مستقر است، بنابراين پرونده بابالمندب تا حدي از وضعيت تنگه هرمز جداست.
شركاي ايران ابتدا منافع ملي خود را
لحاظ ميكنند
قهرمانپور در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره رويكرد چين، روسيه، عراق و ديگر كشورهايي كه از تجارت با ايران و صادرات نفت ايران سود ميبرند، گفت: دولتها در درجه نخست منافع ملي خود را دنبال ميكنند و نبايد اين اصل مهم را فراموش كرد.
او افزود: چين در جنگ ۴۰ روزه يكي از عوامل اصلي جلوگيري از افزايش بيشتر قيمت نفت بود، زيرا براي تداوم صادرات خود، ناچار شد تقاضاي نفتش را كاهش دهد. چين روزانه حدود پنج ميليون بشكه از تقاضاي نفت خود كاست و همين مساله سبب شد بازار با فشار تقاضا مواجه نشود و قيمت نفت بهطور چشمگيري افزايش پيدا نكند. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: همه اين كشورها، با وجود روابط نزديكتر با ايران، تابع منافع خود هستند. خبر عبور كشتيهاي چين از كريدور جنوبي نيز نشان ميدهد پكن ميخواهد بهشكلي محترمانه اعتراض خود را به رويكرد ايران يا ادامه انسداد تنگه هرمز بيان كند.
قهرمانپور در ادامه تاكيد كرد: هر چه زمان بگذرد و انسداد تنگه هرمز طولانيتر شود، واكنش اين كشورها متفاوتتر خواهد شد و فشار آنها بر ايران براي تسهيل عبور و مرور در تنگه هرمز افزايش مييابد.
چين احتمالا از رويارويي با امريكا
پرهيز ميكند
قهرمانپور در پاسخ به پرسشي درباره احتمال افزايش تنش ميان واشنگتن و پكن در صورت توقف صادرات نفت ايران گفت: بررسي رفتار چين در قبال ونزوئلا ميتواند سرنخهايي درباره نحوه رفتار احتمالي پكن به دست دهد.او افزود: پيش از حمله امريكا براي ربودن نيكلاس مادورو، چين يك كشتي اختصاصي براي واردات نفت از ونزوئلا اعزام كرد، اما امريكا همان كشتي را نيز مصادره كرد و واكنش پكن به اعتراض شفاهي محدود شد. اين رويداد نشان ميدهد سياست چين در قبال ونزوئلا، پرهيز از تقابل جدي با امريكا بوده است.
اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: اين درحالي است كه براساس برخي آمارها، ونزوئلا حدود ۲۰ميليارد دلار به چين بدهكار بوده است. همچنين خبرهاي منتشر شده، نشان ميدهد چينيها از مسير گفتوگو و مذاكره با امريكا، نفت ونزوئلا را خريداري ميكنند.
قهرمانپور تاكيد كرد: بنابراين، تصور اينكه چين صرفا بهدليل ايران بخواهد وارد تقابل جدي يا تنش با امريكا شود، دستكم با واقعيتهاي مشاهده شده در پرونده ونزوئلا همخواني ندارد. البته اهميت ژئوپليتيكي ايران در خليجفارس و خاورميانه مسالهاي نيست كه پكن به سادگي از آن صرفنظر كند.
او در ادامه افزود: با اين همه، چين نشان داده است كه در محاسبات خود دقيق عمل ميكند و تمايلي به پرداخت هزينههاي بيش از اندازه ندارد؛ رويكردي كه نمونه آن را در رفتار پكن درقبال ونزوئلا ميتوان ديد.
هرمز در بلندمدت برگ برنده نيست
رحمن قهرمانپور در پاسخ به پرسش آخر «اعتماد» درباره روايتهاي متضاد ايران و امريكا از كنترل تنگه هرمز و تلاش براي ايجاد مسيرهاي جايگزين انتقال انرژي، گفت: اگر انسداد تنگه هرمز ادامه پيدا كند، طبيعي است كه كشورهاي مختلف به فكر دور زدن اين تنگه بيفتند؛ واقعيتي كه مقامهاي ايراني نيز به آن اذعان داشتهاند و بارها گفتهاند تنگه هرمز يك برگ برنده دايمي نيست.
او افزود: براساس اخبار و گزارشهاي موجود، امريكا از طريق كريدور جنوبي در نزديكي آبهاي سرزميني عمان، بخشي از نفت را از تنگه هرمز عبور ميدهد. امارات و عربستان نيز از مسيرهاي فجيره و ينبع نفت خود را صادر ميكنند و عراق نيز اخيرا در پي آن است كه با استفاده از خط لوله، صادرات نفت خود را انجام دهد. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: دورزدن كامل تنگه هرمز ممكن نيست، زيرا كشورهايي مانند قطر و بحرين براي صادرات خود به اين آبراه نياز دارند. براي نمونه، صادرات گاز مايع (LNG) بهطور طبيعي از راه كشتي انجام ميشود و امكان انتقال آن با دورزدن تنگه هرمز وجود ندارد. صادرات محصولات شيميايي مانند آمونياك نيز عمدتا از مسير دريايي سادهتر و عمليتر است. قهرمانپور تاكيد كرد: با وجود آنكه حذف كامل تنگه هرمز امكانپذير نيست، به نظر ميرسد اهميت اين آبراه با گذشت زمان كاهش مييابد. در صورت ادامه روند كنوني، هرمز احتمالا ديگر اهميت امروز خود را در اقتصاد جهاني نخواهد داشت؛ هر چند اين اهميت هيچگاه به صفر نميرسد، اما تا حدي از جايگاه گذشته خود فاصله خواهد گرفت.