تلاش براي بازگشايي بنبست سياسي با كارت ميانجيها
ترافیک دیپلماتیک در تهران
گروه سياسي|همزمان با بنبست در پيشبرد سياستهاي تقابلي و افزايش هزينههاي اقتصادي و ژئوپليتيكي بحران، رفت وآمدهاي فشرده ديپلماتيك در تهران نشاندهنده تكاپوي جدي واشنگتن براي احياي مسير گفتوگو با ايران است. پيگيريهاي «اعتماد» از راهروهاي وزارت امور خارجه حاكي از آن است كه فعال شدن همزمان كانالهاي سنتي و نوظهور از جمله مسقط، دوحه و اسلامآباد در كنار تعديل آرايش امنيتي امريكا در منطقه، اين ارزيابي را تقويت كرده كه كاخ سفيد با تكيه بر فرمول «فشار همزمان با ارسال پيام مذاكره» درصدد كاستن از التهاب در آبراههاي راهبردي و كشاندن دوباره تهران به پاي ميز مذاكره است، رويكردي كه در تهران با بياعتمادي، رصد دقيق تحركات ميداني و تاكيد بر لزوم تحقق عيني منافع ملي مواجه شده است. آخرين اخبار حاكي است كه امريكا به زودي قرار است ديپلماتها و نيروهاي خود را به سفارتخانهها و پايگاههاي منطقهاياش بازگرداند. رويكردي كه برخي تحليلگران آن را نشانهاي دال بر پايان تنشهاي گسترده ارزيابي ميكنند.
فعالسازي كانالها از مسقط تا اسلامآباد
تهران در روزهاي اخير به كانون رايزنيهاي مهم منطقهاي و بينالمللي بدل شده است. استقبال ديروز سيدعباس عراقچي، وزير امور خارجه، از بدر البوسعيدي، وزير امور خارجه سلطنت عمان، بار ديگر نگاهها را به سوي مسقط معطوف كرد، پايتختي كه همواره نقش كانال اصلي تبادل پيامهاي غيرمستقيم ميان تهران و واشنگتن را ايفا كرده است. همزمان، مقامات قطري نيز بر پيگيري تلاشهاي خود تاكيد دارند. در همين راستا، ماجد الانصاري، سخنگوي وزارت امور خارجه قطر در موضعگيري اخير خود تصريح كرد: «به تلاشهاي خود با طرفهاي تنش ايران و امريكا براي بازگشت به مذاكرات ادامه ميدهيم.» وي افزود كه هرگونه تشديد تنش در خليجفارس و خاورميانه به كل جهان سرايت ميكند و بر ضرورت بازگشت وضعيت تنگه هرمز به شرايط پيش از بحران تاكيد كرد. در كنار اين محورهاي سنتي، ورود دوباره پاكستان به معادلات ميانجيگري يكي از مهمترين تحولات اخير است. سفر فيلد مارشال عاصم منير، فرمانده ارتش پاكستان به همراه محسن نقوي، وزير كشور اين كشور به تهران و ديدارهاي سطح بالا با مقامات ارشد اجرايي، بازتاب گستردهاي در محافل سياسي داشته است. معاون ارتباطات و اطلاعرساني دفتر رييسجمهور، اين سفر را «بسيار ثمربخش و واجد دستاوردهاي ديپلماتيك بسيار ارزشمند» توصيف كرد. محسن نقوي، وزير كشور پاكستان نيز پس از ديدار با مسعود پزشكيان، رييسجمهور، گفتوگوها را «بسيار سازنده» خواند و اعلام كرد كه پيشرفتهاي قابل توجهي حاصل شده است. وي با اشاره به محورهاي اين نشست در پيامي نوشت: «بحث ما بر مناقشه ايران و امريكا، تنشها در خاورميانه و مسير پيشرو همچنين گامهاي لازم از سوي هر دو طرف براي احياي يادداشتتفاهم اسلامآباد متمركز بود.» وي افزود كه رييسجمهور ايران با صراحت ديدگاهها و دغدغههاي دولت خود را مطرح كرد و نشست با خوشبيني به پايان رسيد. اما پرسش كليدي در بطن اين تحولات آن است كه بسته پيشنهادي مطرح شده در اين آيند و روندها شامل چه مواردي است؟
بستههاي پيشنهادي و ارزيابي پيامهاي واشنگتن
پيگيريهاي «اعتماد» بيانگر آن است كه تحركات واسطهها با انتشار اخباري درباره مفاد بستههاي پيشنهادي امريكا همراه شده است. برخي منابع رسانهاي منطقهاي گزارش دادهاند كه طرف امريكايي تمايل دارد در ازاي عاديسازي تردد در تنگه هرمز و كاهش اقدامات تقابلي منطقهاي، كاهش فشارها، توقف محاصره و تعليق برخي تحريمها را روي ميز بگذارد. در فضاي داخلي ايران، ارزيابيها پيرامون ماهيت اين سفرها و سيگنالهاي دريافتي تفكيك شده است. عباس گلرو، رييس كميته روابط خارجي مجلس دوازدهم، با اشاره به رفتوآمدهاي ديپلماتيك اخير اظهار داشت: «امريكاييها از پاكستانيها خواستهاند كه با طرف ايراني گفتوگو كند كه ايران وارد فضاي سياسي شود تا با هم ديگر كار را پيش ببرند. تحريمهاي جديد و مواضع كاخ سفيد يك بازي منافقانه است؛ از يك سو تهديد نظامي و تحريم وضع ميكنند و از سوي ديگر هيات حاكمه امريكا به شدت پيگير روندهاي سياسي است.» در عين حال، يك مقام ارشد ايراني در گفتوگو با الجزيره، ضمن مثبت خواندن تبادل ايدهها با هيات پاكستاني تصريح كرد كه در اين ديدار پيام مستقيمي ميان تهران و واشنگتن رد و بدل نشده و اصل هدف، احياي ظرفيت پاكستان به عنوان يك ميانجي منطقهاي بوده است. اين تفكيك نشان ميدهد كه دستگاه ديپلماسي ايران ضمن باز نگه داشتن درهاي گفتوگو با همسايگان، نسبت به ماهيت سيگنالهاي فرستاده شده از واشنگتن با احتياط و ارزيابي موشكافانه برخورد ميكند. اصرار واشنگتن براي هدايت منازعه به ريل مذاكره، بيش از هر چيز ناشي از فرسايش ابزارهاي كنترل ميداني در آبراههاي تجاري است. طبق دادههاي موسسه تحليلي «كپلر» اگرچه شمار تردد كشتيها از تنگه هرمز در هفته گذشته با افزايش ۲.۵ درصدي به ۱۲۱ مورد رسيده، اما اين آمار نمايانگر ريسك عملياتي و ژئوپليتيكي بسيار بالاست؛ بهگونهاي كه تردد كشتيهاي حامل بار واقعي ۲۷ درصد كاهش يافته و نزديك به نيمي از شناورها (۴۶.۳ درصد) براي تضمين امنيت، مسير يكجانبه تعيينشده توسط ايران را براي عبور برگزيدهاند. اين واقعيت ميداني نشان ميدهد كه تلاشهاي واشنگتن براي تحميل نظم دريايي يكسويه به نتيجه نرسيده و تهران ابتكار عمل كنترل گذرگاههاي انرژي را در دست دارد. تداوم اختلال در جريان عادي انرژي و هزينههاي بيمهاي فزاينده براي شركتهاي كشتيراني بينالمللي، انگيزه مبرمي براي دولت امريكا ايجاد كرده تا به جاي رويارويي نامتقارن، از طريق مجاري سياسي راهكاري براي مهار بحران در تنگه هرمز و بابالمندب بيابد.
تنگناهاي داخلي در واشنگتن
علاوه بر چالشهاي ميداني، موانع داخلي و بينالمللي نيز گزينههاي كاخ سفيد را محدود كرده است. بر اساس نظرسنجي جديد «رويترز/ ايپسوس» ميزان حمايت عمومي در جامعه امريكا از اقدام نظامي عليه ايران به نازلترين سطح يعني ۳۱ درصد سقوط كرده است؛ عاملي كه نرخ محبوبيت دونالد ترامپ را نيز تحت فشار شديدي قرار داده و هرگونه تشديد ماجراجويي نظامي را به هزينهاي غيرقابل جبران براي دولت او تبديل كرده است. در همين راستا، روزنامه «نيويوركتايمز» از بازگرداندن ديپلماتهاي امريكايي به سفارتخانههاي منطقه خبر داده كه نشانهاي از تلاش براي مديريت تنش و مهار ريسك جنگ تمامعيار ارزيابي ميشود. در عرصه بينالمللي نيز واشنگتن با مقاومت بلوك شرق مواجه است؛ چنانكه لين جيان، سخنگوي وزارت امور خارجه چين در موضعي قاطع اعلام كرد كه همكاري اقتصادي پكن با تهران در چارچوب قوانين بينالمللي انجام ميشود و هيچ بازيگري نبايد در اين مسير مانعتراشي كند؛ امري كه نشان ميدهد تحريمهاي جديد نميتواند مجاري تنفسي اقتصاد ايران را بهطور كامل مسدود سازد. موضع كلي حاكم بر تهران حاكي از آن است كه ايران هرگز مسير ديپلماسي را نبسته، اما بازگشت به هرگونه فرآيند گفتوگو، مشروط به تغيير رفتار واقعي طرف مقابل، توقف لفاظيهاي تهديدآميز و تعهد عيني به رفع موانع اقتصادي است. از اين منظر، تكاپوي عمان، قطر و پاكستان نشان ميدهد واشنگتن براي خروج از بنبست خودساخته، به راهحل سياسي محتاجتر از گذشته است، اما موفقيت اين ابتكارات تماما به اين بستگي دارد كه آيا كاخ سفيد حاضر به پذيرش واقعيتهاي نوين ميداني و موازنههاي راهبردي منطقه خواهد بود يا خير؟ آخرين خبر اينكه خبرنگار ديلي تايم پاكستان اعلام كرد ساعاتي پس از بازگشت از ايران، محسن نقوي، وزير كشور پاكستان و يكي از اعضاي مهم تيم ميانجيگري پاكستان ميان امريكا و ايران، با كاردار امريكا در پاكستان ديدار كرد و در اين ديدار، وضعيت منطقه مورد بحث و بررسي قرار گرفت