نظريهپردازان كلاسيك روابط بينالملل به اين موضوع توجه و اشاره دارند كه «سياست خارجي؛ ادامه سياست داخلي است.» چنين رويكردي با انديشه رئاليستهايي ازجمله «هانس مورگنتاو» داراي تفاوتهاي بنيادي است. مورگنتاو در مطالعات خود به اين موضوع اشاره دارد كه «سياست خارجي انعكاس رقابت دولتها در نظم منطقهاي و سياست بينالملل است.» براساس نگرش مورگنتاو، سياست خارجي كشورها ارتباط چنداني با دولت مستقر يا كارگزاران سياسي ندارد. آنچه در روند سياست خارجي ايران دوران پزشكيان شكل گرفته را ميتوان معطوف به انديشههايي دانست كه حوزه سياست خارجي و عرصه سياست داخلي را از يكديگر متمايز ميسازد. پزشكيان در شرايطي رييسجمهور اسلامي ايران شد كه كشور با نشانههايي از تصاعد بحران و تهديد روبهرو شده بود. هنوز درباره چگونگي و فرآيند شهادت ابراهيم رييسي، انگارههاي متفاوتي مطرح ميشود. برخي اعتقاد دارند كه شهادت ايشان ناشي از خرابكاري در سيستم ناوبري هوايي بوده و نشانههايي از نقش موساد در كنش عملياتي عليه رييسجمهور ايران را منعكس ميسازد.
اين گروه از تحليلگران، علت اصلي كنش اسراييل عليه رييسجمهور اسلامي ايران را ناشي از «عمليات وعده صادق 1» ميدانند؛ روندي كه زمينههاي كنش متقابل ايران در برابر اقدامات تهاجمي اسراييل را به وجود آورد. طيف گستردهاي از كارگزاران كنش عملياتي وعده صادق 1 و 2 هماكنون به شهادت رسيدهاند. در ادامه اين وضعيت و پايان روز تحليف رياستجمهوري آقاي پزشكيان، موساد اقدام اطلاعاتي و امنيتي ديگري را به انجام رسانده و نتيجه آن را ميتوان «شهادت اسماعيل هنيه» دانست.
بهرغم آنكه پزشكيان در تلاش بود تا زمينه لازم براي بازآفريني روندهاي كنش مسالمتآميز در سياست خارجي را فراهم آورد، اما شكلبندي قدرت، رقابت و كنش عملياتي بازيگران به گونهاي سامان پيدا كرده بود كه امكان تحقق چنين اهدافي حاصل نشد. سياست خارجي دولت پزشكيان در فضاي كنش امنيتي و اقدامات تهاجمي اسراييل و ايالاتمتحده شكل گرفته و درنتيجه ميتوان واقعيتهايي را مشاهده كرد كه بيشترين حجم فشار و اقدامات ضدامنيتي عليه ايران را در اين دوران تاريخي منعكس ميسازد.
1. مديريت بحران در شرايط تهديدات تصاعديابنده
بحرانهاي امنيتي فراروي ايران، ماهيت تراكمي و انباشتي داشته است. بخش قابلتوجهي از اينگونه تهديدات مربوط به شرايط و فضايي است كه ايران در سالهاي 2003 به بعد در محيط منطقهاي با آن روبهرو بوده و از اين طريق به مازاد قدرت راهبردي و ژئوپليتيكي دست يافته است. «توسيديد» در كتاب «تاريخ جنگهاي پلوپونزي» به اين موضوع اشاره دارد كه «افزايش مرحلهاي قدرت آتن منجر به اقدام پيشدستانه اسپارت شد». آنچه توسيديد در بيان علت كنش پيشدستانه اسپارت ارايه ميدهد، ناشي از «معادله قدرت و احساس تهديد» است. هرگاه كشورها در وضعيتي قرار گيرند كه سطح جديدي از موازنه به وجود آيد، در آن شرايط زمينه براي كنش تهاجمي ساير كشورها فراهم ميشود. منطق «موازنه تهديد» بيانگر شرايطي است كه ايران در سالهاي گذشته با آن روبهرو بوده است. طيف گستردهاي از كشورهاي منطقهاي، قدرتهاي بزرگ و بازيگران فرامنطقهاي، سياست خارجي و الگوي كنش ارتباطي ايران را موردانتقاد قرار داده و بر اين اساس تحريمهاي اقتصادي و تهديدات امنيتي را عليه جمهوري اسلامي ساماندهي كردند. دولت پزشكيان در فضاي «تهديدات تصاعديابنده» فعاليتهاي سياسي و بروكراتيك خود را آغاز كرد. تحريمهاي اقتصادي، چالشهاي امنيتي پردامنهاي را براي كشور به وجود ميآورد. در چنين شرايطي، دولت ناچار شد تا «سياست شوك درماني» را در دستور كار قرار دهد. اين امر چالشهاي امنيتي و مشكلات اقتصادي جامعه ايران را به گونه تدريجي افزايش داد. نتيجه آن را ميتوان در حوادث 18 و 19 دي ماه 1404 مورد توجه قرار داد.
اگرچه پزشكيان تلاش كرد تا كمبود اقتصادي و مشكلات مالي دولت را از طريق كاهش تحريمهاي بينالمللي ترميم كند، اما روند كنش تهاجمي اسراييل و امريكا، سطح گستردهتري از فشارهاي امنيتي را عليه ايران به وجود آورد؛ فشارهايي كه ميتوانست چالشهاي گستردهتري را براي ساختار سياسي و راهبردي ايران به وجود آورد. واقعيت آن است كه پزشكيان با معماي امنيت روبهرو بود. معماي امنيت به مفهوم شرايطي است كه هر بازيگر ناچار است تا موقعيت خود را ارتقا داده و از اين طريق به مازاد راهبردي نايل شود. طبيعي است كه هرگونه چالش امنيتي، مخاطرات متنوعي را در حوزه سياسي و امنيتي به وجود ميآورد.
تيم سياست خارجي دولت پزشكيان بر اين اعتقاد بود كه عبور از تحريم اقتصادي از طريق ديپلماسي امكانپذير است. واقعيتهاي محيط سياسي بيانگر آن بود كه به هر ميزان ايران با چالش امنيتي بيشتري روبهرو ميشد، ضريب انتظارات ايالاتمتحده و نهادهاي بينالمللي براي انعطافپذيري ايران نيز افزايش پيدا ميكرد. پزشكيان در شرايطي واقع شد كه بايد موازنه نسبتا پايدار و موثري در فضاي محدوديتهاي بينالمللي با فشارهاي اقتصادي، اجتماعي و ساختاري در ايران را شكل دهد.
ديپلماسي را ميتوان تنها ابزار موثر دولت پزشكيان براي مديريت بحرانهايي دانست كه در حوزه سياست خارجي ايران شكل گرفته و به گونه تدريجي بازتوليد شده است. ديپلماسي سازنده و انعطافپذيري براي حل و فصل چالشهاي بينالمللي ايران نه تنها منجر به كاهش فشارهاي بينالمللي عليه ايران نشد، بلكه سطح تهديدات منطقهاي و بينالمللي براساس الگوهاي فشار اقتصادي، عمليات اطلاعاتي و كنش تاكتيكي تهاجمي را افزايش داد.
واقعيتهاي سياست خارجي و الگوي كنش ارتباطي ايران با جهان خارج در سالهاي 5-1403 بيانگر آن است كه به هر ميزان انعطافپذيري ديپلماتيك جمهوري اسلامي با اميد به كاهش تحريمها؛ با ضريب بيشتري همراه ميشد، الگوي رفتار قدرتهاي بزرگ و بازيگران بينالمللي، ماهيت تعارضيتري در ارتباط با جمهوري اسلامي پيدا ميكرد. انگاره سياست خارجي و تفكر راهبردي دولت پزشكيان با واقعيتهاي راهبردي نظام جهاني در دوران رياستجمهوري دونالد ترامپ هماهنگي چنداني نداشت، به همين دليل است كه سياست خارجي همكاريهاي سازنده و كنش ارتباطي فراگير نتوانست دولت پزشكيان را از تنگناي تحريمهاي اقتصادي و فشار امنيتي تصاعديابنده رهايي بخشد.
2. متوازنسازي سياست خارجي با كشورهاي چين و روسيه
طيف گستردهاي از گروههاي سياسي و تحليلگران مسائل راهبردي ايران، انگاره مثبتي براي توسعه و گسترش همكاريهاي راهبردي با روسيه و چين ارايه ندادهاند. براساس چنين تفكري، كشورهاي روسيه و چين فاقد قدرت و قابليتهاي اقتصادي اثرگذار در ساختار سياسي و راهبردي ايران هستند، درحاليكه چين بخش قابلتوجهي از اقتصاد جهاني را به خود اختصاص داده است. دولت پزشكيان درصدد برآمد تا سطح روابط ايران با روسيه و چين را ارتقا دهد.
براي تحقق اين امر، كارگزاراني را وارد عرصه سياست خارجي روسيه و چين كرد كه داراي نگرش متوازن بوده و بر ضرورت توسعه همكاريهاي ژئوپليتيكي با محيط منطقهاي تاكيد داشتهاند. اگرچه ماموريت كاظم جلالي، سفير ايران در روسيه پايان يافته بود، اما پزشكيان ترجيح داد تا زمينه براي تداوم فعاليتهاي نامبرده به وجود آيد تا از اين طريق ضريب همكاريهاي اقتصادي ايران و روسيه نيز افزايش يابد. براي توسعه روابط اقتصادي با چين نيز رحمانيفضلي انتخاب شد. وي در دوران حسن روحاني، وزير كشور بوده و به همين دليل اعتبار ساختاري لازم براي توسعه همكاريهاي اقتصادي و راهبردي با چين داشته است.
راهبرد متوازنسازي همكاريهاي اقتصادي ايران با روسيه و چين مربوط به شرايطي است كه كشورهاي اروپايي، سطح همكاريهاي اقتصادي خود با ايران را به حداقل ممكن كاهش داده بودند. تلاش دولت پزشكيان براي حل و فصل چالشهاي اقتصادي، بازسازي روابط ديپلماتيك و اعتمادسازي سياست خارجي، تاثير چنداني در رفتار كشورهاي جهان غرب نسبت به ايران بهجا نگذاشت. اينگونه از بازيگران درصدد بودند تا ضريب همكاريهاي خود با ايران را كاهش داده و به عبارت ديگر، شرايط لازم براي افزايش بحرانهاي اجتماعي ايران را فراهم آورند. بحران را ميتوان در زمره عوامل و موضوعاتي دانست كه چالشهاي امنيتي بيشتري را براي كشورها به وجود ميآورد.
در شرايطي كه كشورهاي اروپايي و امريكا تمايلي به عاديسازي روابط سياسي، اقتصادي و راهبردي خود با ايران نداشتهاند، طبيعي است كه ايران چارهاي جز بهينهسازي سطح ارتباطات خود با كشورهاي روسيه و چين نخواهد داشت. جهتگيري سياست خارجي پزشكيان را ميتوان تنشزدايي با جهان غرب، تلاش براي گسترش همكاريهاي اقتصادي و متوازنسازي سطح روابط اقتصادي و راهبردي با كشورهاي مختلف جهان دانست. تحقق هرگونه همكاري بينالمللي نيازمند توافق دوجانبه و چندجانبه بازيگران است.
بر اثر اعمال سياست مهار و محدودسازي ايران، سطح كنش ارتباطي جمهوري اسلامي با روسيه و چين، ارتقاي بيشتري پيدا كرد و دليل اصلي آن ناشي از استنكاف كشورهاي غربي براي بهينهسازي روابط اقتصادي، سياسي و راهبردي با ايران است. متوازنسازي روابط اقتصادي و ديپلماتيك ايران با كشورهاي مختلف، تابعي از نيازهاي راهبردي ايران، جهتگيري دولت پزشكيان، ضرورت بازسازي روابط با نظام جهاني و بهينهسازي روابط سياسي براي كاهش تحريمهاي اقتصادي بوده است. در شرايطي كه كشورهاي اروپايي از «سياست مهار ايران» بهره ميگيرند، طبيعي است كه ضريب همكاريها براي متوازنسازي كاهش خواهد يافت.
3. مقاومت در دوران جنگ و ستيزشهاي فراگير
تلاش همهجانبه و فراگير دولت پزشكيان براي حل و فصل چالشهاي سياسي و امنيتي ايران و جهان غرب به نتيجه مطلوبي منجر نشد. ازسوي ديگر، ترامپ و نتانياهو درصدد بودند تا فضاي چالشهاي سياسي و امنيتي را به جنگ پرشدت عليه ايران تبديل كنند. هدف اصلي آنان را ميتوان كاهش قدرت منطقهاي و توان عملياتي ايران دانست كه به موجب آن، شكل جديدي از موازنه قدرت به وجود آيد. امريكا و اسراييل درصدد بودند تا قابليتهاي تاكتيكي و توان عملياتي ايران را به ميزاني كاهش دهند كه نشانههايي از موازنه ضعف به وجود آيد. تحقق اين امر نيازمند شرايطي بوده كه نيروي تاثيرگذار بر معادله قدرت و امنيت ايران را فراهم آورد. ترامپ و نتانياهو از انگيزه عملياتي و راهبردي لازم براي مقابله تاكتيكي با ايران برخوردار بودند. آنان درصدد برآمدند تا در جنگهاي پياپي، قدرت ايران را كاهش دهند. دولت پزشكيان در روند جنگ از سياست مقاومت فراگير و چندجانبه بهره گرفت و همكاريهاي لازم با نهادهاي نظامي براي گذار از شرايط بحران را به انجام رساند. پزشكيان بر اين اعتقاد بود كه عبور از بحران نيازمند همكاريهاي درون ساختاري حوزه سياسي و عرصه نظامي است.
در روند جنگ و مقاومت جامعه ايراني، پزشكيان و تيم سياست خارجي، انعطافپذيري ساختاري براي حداكثرسازي ضريب مقاومت نيروهاي نظامي و امنيتي را در دستور كار قرار دادند. انگاره اصلي و تفكر بنيادين سياست خارجي پزشكيان بر حفظ انسجام اجتماعي بوده است. در روزهاي پس از جنگ 12 روزه، رهبر شهيد به موضوع «اتحاد مقدس» اشاره داشتند. چنين رويكردي معطوف به همكاريهاي همهجانبه دولت، نهادهاي نظامي و ساخت اجتماعي براي گذار از بحران بوده است. آنچه تفكر رهبر شهيد درباره انسجامبخشي ساخت سياسي در ايران شامل ميشد را ميتوان معطوف به خواندن نوحه حماسي «اي ايران» دانست. چنين رويكردي به معناي انسجامبخشي ساخت سياسي براي اجتناب از چالشهاي امنيتي بوده است. يكپارچهسازي تفكر و انديشه سياسي معطوف به حفظ موجوديت و هويت ايراني كه ازسوي رهبر شهيد بيان شد، همواره ازسوي پزشكيان و تيم سياست خارجي مورد توجه واقع شد؛ روندي كه توانست ضريب همبستگي سياسي و ساختاري ايران را ارتقا دهد.
نتيجه
پزشكيان در دوران تاريخي به رياستجمهوري اسلامي ايران نايل شد كه جمهوري اسلامي درگير چالشهاي امنيتي پردامنه و تصاعديابنده بوده است. در چنين شرايطي، طيف گستردهاي از تهديدات امنيتي عليه ايران به كار گرفته شد. در فرآيند جنگ 12 روزه و 39 روزه، ايران سياست خارجي تحرك فعال ديپلماتيك و كنش تاكتيكي معطوف به اقدام متقابل را در برابر سياست تهاجمي امريكا و اسراييل بهكار گرفت. دولت پزشكيان همچنين تمايل چنداني به گسترش جنگ و تصاعد بحران نداشت. سياست مهار و محدودسازي تهديدات را ميتوان محور اصلي تفكر و انديشه سياسي و سياست خارجي دولت پزشكيان دانست. در اين فرآيند انگاره كنش تطبيقپذير پزشكيان با ضرورتهاي راهبردي كشور به گونهاي تداوم پيدا كرد كه موجوديت سياسي و ساختاري كشور حفظ شد و به اين ترتيب پزشكيان توانست در شرايط تهديدات پردامنه سياسي، اعتراضات اجتماعي گسترده، محدوديتهاي اقتصادي ناشي از تحريم چندجانبه و ثانويه، ثبات سياسي ايران را از طريق همكاري با نهادهاي نظامي و بهينهسازي ضريب اعتمادساز با نيروهاي اجتماعي فراهم آورد. انگاره همكاري چندجانبه و انسجامبخشي ساختاري پزشكيان توانست موجوديت ساختاري، همبستگي اجتماعي و مشاركت سياسي ساختيافته ايران را در شرايط بحران و تهديدات فراگير حفظ كند.
استاد دانشگاه تهران