بالاي شهر، پايينِ شهر
بهروز مرباغي
اصطلاح بالا و پايين شهر را خيلي شنيدهايم و ميشنويم. اين مفهوم ارتباط دقيق با شمال و جنوب ندارد، در تهران و شايد چند شهر ديگر ممكن است بالا و پايين شهر با شمال و جنوب شهر تطبيق كند. بيشتر، به معناي ثروتمند و فقير يا دارا و ندار است. در تهران شمال شهر توصيف بالاي شهر را دارد، در شيراز قصردشت و معاليآباد كه محلههاي بالاي شهري هستند در غرب شهر هستند. در تبريز شمال شهر در اختيار فرودگاه است كه نميتواند بالاي شهر به حساب آيد و محله جاافتاده وليعصر كمي بالاتر از مركز شهر قرار دارد در سمت شرق. در اصفهان هم محلههاي بالاي شهر مثل شيخ صدوق تناظري با شمال جغرافيايي شهر ندارند. پس اصطلاح بالاي شهر به محلات و مناطقي از شهر اطلاق ميشود كه گرانتر از مناطق ديگر هستند و ساكنان مرفه دارند. با اين حال، در دل محلات بالاي شهر برخي شهرها شايد بتوان ارزانترين خانهها را پيدا كرد. مثلا در تهران چندين محله و روستاي با اصل و نسب قديمي در بالاي شهر قرار دارند كه امكانات زيستي بالايي ندارند و جزو بخشهاي ارزان شهر به شمار ميرود. همينطور محلههايي كه دسترسي آسان به امكانات شهري و رفاهي ندارند و تنها امتيازشان هواي خوب و پاكيزه است. البته اگر با زمستان سخت مواجه نباشند. در هر صورت زندگي در محلههاي بالاي شهر هزينه بيشتري بر خانواده تحميل ميكند. اين هزينه، لزوما، ناشي از كيفيت بالاي زندگي در آن مناطق نيست، بلكه ناشي از نوعي رانت زمين است. اگر قيمت تمامشده يك واحد مسكوني را شامل قيمت زمين و هزينه ساخت بدانيم، در بالاي شهر قيمت زمين است كه قيمت تمامشده بنا را بالا ميبرد چون قيمت مصالح در تمام شهر يكسان است، يا با درصد بسياري اندكي تفاوت. و اگر قيمت ارزاق و خريدهاي روزانه بالا است به خاطر آن است كه سرمايه ثابت يك واحد تجاري در اين محلهها بسيار بالاتر از ديگر بخشها است. كاسب محله قيمت پول خود را با خواب سرمايه تعريف ميكند و سرمايه ثابتي را كه براي خريد يا اجاره مكان تجاري پرداخته، ملاك نرخگذاري اجناس داخل مغازه ميداند هرچند اجناس برچسب يا كد قيمت داشتهباشند. جالب توجه است كه قيمت نان در شهرك غرب تقريبا دو برابر قيمت نان در محلات اطراف بهارستان است. در تمام شهرها چنين است. هزينه زندگي در محله بالاي شهري اصلا قابل مقايسه با ديگر محلات نيست. حال اين پرسش مطرح است كه آيا اين اختلاف هزينه زندگي در محلات مختلف شهر منشأ خير است يا بستر كدورت و سپس خشونت؟ موضوعي كه بايد توسط بزرگان علم جامعهشناسي مورد بررسي قرار گيرد. ولي وقتي شاهد آنيم كه در محلههاي اعياننشين اقدامات ايمني از قبيل دوربين و داروغه بسيار رايجتر از محلات ديگر است، زنگ خطري است در همزيستي شهري در افق نزديك.
معمار و مدرس دانشگاه