امريكا با تلفيق فشار نظامي، تحريم اقتصادي و انزواي ديپلماتيك، درصدد تغيير محاسبات راهبردي تهران و تحميل توافق از موضع برتر است، اما تشديد فشار مي‌تواند به تقويت بازدارندگي و تصاعد بحران منجر شود. در مقابل، ايران با تنوع‌بخشي به ائتلاف‌ها و مسيرهاي ديپلماتيك و حفظ اهرم‌هاي ژئوپليتيكي هرمز و باب‌المندب در پي شكستن راهبرد انزواسازي و ارتقاي قدرت چانه‌زني خود است؛ با اين حال، فقدان تضمين معتبر، همچنان مانع توافق پايدار است.
افشين زرگر، استاد دانشگاه و كارشناس روابط بين‌الملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره نتايج و اهداف سفر مسعود پزشكيان به اجلاس بريكس و همزماني‌اش با اجلاس ميان ايران و كشورهاي حاشيه خليج‌فارس درباره مديريت تنگه هرمز گفت: «اين سفرها مي‌توانند تاثيرگذار باشند. ايران تحت فشار چندلايه و گسترده امريكا و متحدانش، ناگزير است تعاملات خود را با ديگر كشورها و قدرت‌ها گسترش دهد، به ويژه در چارچوب بريكس و در روابط با كشورهايي مانند چين. اگر اين سفرهاي ديپلماتيك به توافق‌هاي عملي منجر شود، در وضعيت تشديد فشارهاي نظامي، اقتصادي، ديپلماتيك و سياسي عليه ايران، مي‌تواند بسيار مفيد باشد.»
او افزود: «اين رفت‌وآمدها در شرايطي انجام مي‌شود كه پرونده هستهاي ايران پس از تصميم شوراي حكام آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، به شوراي امنيت ارجاع شده و همزمان بحران در خليج‌فارس و تنگه هرمز ادامه دارد.
از اين رو، رييس‌جمهور، وزير امور خارجه و ديگر مقام‌هاي ارشد ايران بايد با چنين سفرهايي براي كاهش فشارها، ايجاد فرصت‌هاي تازه و يافتن مسيرهايي براي رهايي از تنش‌هاي امنيتي، اقتصادي و سياسي تلاش كنند.» اين استاد دانشگاه تصريح كرد: «بريكس و سازمان همكاري شانگهاي ازجمله فرصت‌هاي نهادي و جمعي براي ايران هستند و قدرت‌هاي شرقي، به ويژه چين، مي‌توانند در اين زمينه فرصت‌ساز باشند. هدف از اين كنش‌هاي ديپلماتيك، جلوگيري از انزواي تحميلي عليه ايران است. ايران نبايد با انزوايي كه ديگران مي‌كوشند بر آن تحميل كنند سازگار شود، بلكه بايد با گسترش مراودات ديپلماتيك، آن را خنثي كند.» زرگر ادامه داد: «ايران نبايد در صحنه بين‌المللي صرفا به عنوان يك بحران ديده شود. ديدارها و تعاملات ديپلماتيك مي‌توانند اين تصوير را تغيير دهند و در خدمت حفظ منافع ملي، گسترش روابط و جلوگيري از انزوا قرار گيرند. از همين رو در شرايط جنگ و فشار اقتصادي شديد، پيگيري جدي اين مسير يك ضرورت است.» او در پايان تاكيد كرد: «نبايد در تحليل سياست خارجي، جهان را سياه و سفيد ديد؛ نه غرب يكپارچه منفي است و نه بريكس يا گسترش رابطه با چين راه‌حل همه مشكلات ايران. معيار اصلي، منافع ملي است و ايران بايد از همه فرصت‌ها استفاده كند؛ از بريكس و قدرت‌هاي شرقي گرفته تا كشورهاي منطقه‌اي مانند هند. دهلي‌نو فرصت مهمي براي ايران است و باتوجه به تمايل هند به گسترش روابط با اسراييل و نيز رقابت شديد هند و پاكستان، تهران بايد با شناخت اين رقابت‌ها، روابط خود با هند را فعالانه گسترش دهد.»
فشار چندلايه؛ هدف‌گذاري تهران براي توافق از موضع برتر
اين كارشناس روابط بين‌الملل، در پاسخ به اين پرسش كه آيا امريكا با محاصره دريايي، تحريم‌ها و ارجاع پرونده هستهاي ايران به شوراي امنيت به دنبال چيست و از چه استراتژي‌اي پيروي مي‌كند، گفت: «برآورد من اين است كه ايالات‌متحده فشارهاي چندلايه و گسترده‌اي را در سطوح مختلف عليه ايران دنبال كرده تا تهران را به نقطه‌اي برساند كه هزينه توافق، بسيار كمتر از هزينه تداوم فشارها باشد. هدف نهايي اين است كه ايران در چارچوبي كه امريكا مي‌خواهد، وارد مذاكره و توافق شود.» او افزود: «امريكا فشار نظامي را با حملات محدود و كنترل شده ادامه مي‌دهد و مي‌كوشد از تشديد
مهار نشدني تنش جلوگيري كند. به نظر من، احتمال جنگ گسترده همچنان بالا نيست، اما واشنگتن در عين حفظ فشار نظامي، تلاش دارد بخشي از توان بازدارندگي و ظرفيت‌هاي نظامي و دفاعي ايران را تضعيف كند.» اين استاد دانشگاه در ادامه تصريح كرد: «همزمان، جنگ اقتصادي شديدي عليه ايران جريان دارد. امريكا درآمدهاي ايران، به ويژه درآمدهاي نفتي، شبكه بانكي، حمل و نقل، كشتي‌ها و نفتكش‌هاي ايراني را هدف قرار داده تا با تحريم‌هاي گسترده‌تر، تهران را به پذيرش مذاكره و توافق مطلوب واشنگتن وادار كند. با اين حال، افزايش فشار الزاما به افزايش تمايل ايران به مذاكره منجر نمي‌شود، زيرا ممكن است ايران در واكنش، راهبرد مقاومت و تشديد اقدامات نامتقارن را دنبال كند. امريكا نيز به اين احتمال آگاه است و تلاش مي‌كند كنترل بحران را از دست ندهد.» زرگر ادامه داد: «تنگه هرمز نيز يكي از لايه‌هاي اصلي اين راهبرد است. امريكا مي‌كوشد توان ايران براي اعمال كنترل بر تنگه هرمز و استفاده از آن به عنوان اهرم فشار را محدود كند، زيرا افزايش قيمت نفت، تشديد تورم جهاني و بالا رفتن هزينه حمل و نقل به سود واشنگتن و متحدانش نيست. هدف آنها ايجاد محدوده‌اي اقتصادي و تحريمي است كه ايران نتواند از رهگذر كنترل بر تنگه، بر بازار نفت و اقتصاد جهاني اثر بگذارد.»
غرب پرونده هستهاي ايران را از ريل فني خارج كرد
او در ادامه با اشاره به ارجاع پرونده هستهاي ايران به شوراي امنيت، گفت: «اين اقدام نيز بيشتر بعد سياسي دارد و با هدف اعمال فشار تبيين شده. پرونده هستهاي ايران ازسوي امريكا، تروييكاي اروپايي و متحدان غربي آنها بيش از آنكه صرفا به لحاظ فني دنبال شود، به مساله‌اي سياسي تبديل شده. ارجاع پرونده الزاما به تحريم‌هاي تازه و گسترده شوراي امنيت منجر نمي‌شود، زيرا كشورهايي مانند چين و روسيه مي‌توانند با تحريم‌هاي جديد مخالفت كنند؛ اما اين مسير مي‌تواند فشار سياسي بر ايران را افزايش دهد.»
اين كارشناس روابط بين‌الملل افزود: «امريكا مي‌كوشد از مجموع اين ابزارها، ايران را در تنگنايي قرار دهد كه هزينه فشارها براي تهران از هزينه سازش و توافق بيشتر به نظر برسد. با اين حال، صرف تمركز بر رفتار امريكا و متحدانش كافي نيست؛ افزايش فشار مي‌تواند به صورت متناقض، طرف مقابل را به تشديد تنش و افزايش تصاعد بحران سوق دهد و همين مساله رسيدن به توافق را دشوارتر كند.» زرگر در ارزيابي چشم‌انداز تحولات تصريح كرد: «گرچه احتمال جنگ هميشه در روابط بين‌الملل وجود دارد، هنوز نشانه‌اي از شكل‌گيري جنگي تمام‌عيار و منطقه‌اي كه خليج‌فارس، تنگه هرمز، درياي سرخ، عراق، سوريه، مديترانه شرقي و اسراييل را دربرگيرد، نمي‌بينم. داده‌ها، اطلاعات و سيگنال‌هاي طرفين بيشتر نشان مي‌دهد كه مذاكره و جنگ محدود به طور همزمان پيش مي‌روند و طرف‌ها در حال آزمودن يكديگرند.»
احتمال توافق بالا است
او در ادامه اين مصاحبه و با اشاره به فشارهايي كه تشديد مي‌شود به اين نكته اشاره كرد كه فارغ از تنش‌ها، «احتمال رسيدن به يك توافق محدود در كوتاه‌مدت همچنان بالاست؛ توافقي كه در آن وضعيت تنگه هرمز مشخص شود، قيمت‌ها تا حد موردنظر امريكا و غرب كاهش يابد و ايران نيز اجازه بازرسي‌هاي محدود به آژانس بدهد. با اين حال سناريوي ديگر، ادامه چرخه فرسايشي مذاكره، جنگ محدود، فشار و ميانجيگري است؛ وضعيتي كه براي هر دو طرف زيان‌بار است و براي ايران مي‌تواند آسيب بيشتري داشته باشد.» زرگر در پايان تاكيد كرد: «مانع بزرگ رسيدن به توافق پايدار، نبود اعتماد و تضمين معتبر ميان ايران و امريكا و نيز متحدان واشنگتن است. ايران اطمينان ندارد كه امريكا پس از توافق به تعهدات خود پايبند بماند و امريكا نيز درباره تضمين‌هاي طرف مقابل ترديد دارد. تا زماني كه اين مساله حل نشود، حتي توافق‌هاي محدود نيز شكننده خواهند بود.»
چندصدايي ميان رقباي ايران
افشين زرگر در پاسخ به اين پرسش كه تشديد محدوديت‌ها در حوزه هوايي و افزايش تنش در تنگه هرمز و حملات به نفتكش‌ها چه چشم‌اندازي را براي منطقه ترسيم كرده، گفت: «تحريم‌ها و محدوديت‌هاي احتمالي در حوزه حمل و نقل هوايي را نيز بايد در چارچوب همان راهبرد فشار گسترده و چندلايه امريكا تحليل كرد. واشنگتن در حوزه‌هاي مختلف به ايران فشار مي‌آورد تا تهران درنهايت از طريق مذاكره، توافقي را بپذيرد.» او افزود: «با اين حال، نمي‌توان نتيجه گرفت كه افزايش فشار الزاما ايران را منعطف‌تر مي‌كند يا به نتيجه مطلوب امريكا مي‌رسد. فشار بيشتر ممكن است به طور متناقض، آستانه مقاومت ايران را افزايش داده و به سوي تشديد واكنش‌ها سوق دهد و چرخه‌اي از فشار، مقاومت و تصاعد تنش ايجاد كند.» اين استاد دانشگاه تصريح كرد: «براي ارزيابي چشم‌انداز منطقه بايد تفاوت اهداف امريكا، اروپا، اسراييل و بازيگران منطقه‌اي را درنظر گرفت. امريكا مي‌خواهد ايران، به ويژه در حوزه‌هاي نظامي، امنيتي و دفاعي، تضعيف شود؛ اما هدف نهايي‌اش، رساندن ايران به توافق است. معناي اين رويكرد آن است كه واشنگتن همچنان ايران را بازيگري حاضر در تعاملات منطقه‌اي و بين‌المللي مي‌بيند.» زرگر ادامه داد: «اسراييل رويكرد متفاوتي دارد و خواهان تضعيف هرچه بيشتر ايران است تا از منظر خود، هرگونه تهديد عليه اسراييل را خنثي كند. اروپا نيز تلاش مي‌كند با امريكا هماهنگ بماند و فشارها بر ايران را، به‌ويژه از مسيرهاي غيرنظامي، افزايش دهد تا تهران را به ميز مذاكره و يك توافق جامع برساند.» او در ادامه تاكيد كرد: «بازيگران منطقه‌اي، هزينه‌ها و تهديدهاي ناشي از جنگ فراگير منطقه‌اي را بسيار گسترده مي‌بينند؛ از اين رو، تلاش دارند از تشديد تنش جلوگيري كنند. حتي حفظ سطح كنوني تنش را، در مقايسه با گسترش بحران، وضعيت كم‌هزينه‌تري مي‌دانند. تفاوت اين اهداف و محاسبات، در كنار تداوم فشارها و واكنش‌ها، چشم‌انداز منطقه را پيچيده نگه مي‌دارد.»
ايران به دنبال خلع سلاح امريكا است
اين كارشناس روابط بين‌الملل، در پاسخ به اين پرسش كه كنترل باب‌المندب توسط حوثي‌ها و دسترسي اين گروه بر درياي سرخ چه نتايجي دارد و مي‌تواند اهرم قدرتمند ديگري دراختيار تهران قرار دهد، گفت: «با بررسي تحولات يمن در روزهاي اخير شاهد هستيم كه انصارالله پس از هر دستاوردي بر پايبندي خود به حفظ امنيت باب‌المندب تاكيد كرده است. اين نشان مي‌دهد انصارالله نيز مي‌داند تنش‌ها نمي‌تواند بي‌حد و حصر گسترش يابد و مي‌كوشد آن را به صورت مديريت شده پيش ببرد تا از كنترل خارج نشود يا به درگيري گسترده‌تري تبديل نشود؛ وضعيتي كه براي خود اين گروه و كل منطقه خطرناك‌تر خواهد بود.» او در ادامه به شرايط تنگه هرمز و ديدار مقام‌هاي رسمي ايران با كشورهاي حاشيه خليج‌فارس براي بررسي مديريت تردد كشتي‌ها در هرمز اشاره كرد و گفت: «سفر عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران به عمان نيز بايد در چارچوب پيگيري ديپلماسي بحران ارزيابي شود. هدف، حفظ نقش ميانجيگراني مانند عمان، احترام به ظرفيت كشورهايي است كه مي‌توانند نگاه منصفانه‌تري داشته باشند و كمك به شكل‌گيري مذاكراتي است كه به كنترل و كاهش تنش و درنهايت وضعيتي پايدار منجر شود.» اين استاد دانشگاه در ادامه تصريح كرد: «همزماني ديدار با مقام‌هاي منطقه‌اي و سفر مسعود پزشكيان به هند و حضور در اجلاس بريكس، در سطحي كلان‌تر نشان از آن دارد كه در شرايطي كه امريكا راهبرد فشار چندلايه و تحميل انزواي ديپلماتيك عليه ايران را دنبال مي‌كند، مقام‌هاي رسمي كشورمان تلاش دارند تا در چارچوب‌هاي مختلف بالاخص با تكيه بر قدرت نرم خود بستر را براي كاهش بحران فراهم كرده و زمينه را براي شكست طرح امريكا كه همانا انزواي ايران است، فراهم كنند.» از همين رو به باور زرگر «سفر وزير امور خارجه به مسقط، بيش از هر چيز بر مديريت منازعه متمركز است؛ ازجمله نشان‌دادن عزم ايران براي حل‌وفصل مسائل منطقه‌اي، به ويژه موضوع تنگه هرمز، از مسير پيشنهادهاي ميانجيگراني مانند عمان. از اين راه، امكان ادامه مذاكرات غيرمستقيم با امريكا، كاهش تنش، روشن‌شدن وضعيت تنگه هرمز و استقرار آتش‌بس پايدار پيگيري مي‌شود.» او در ادامه تاكيد كرد: «اين دو سفر (سفر آقاي پزشكيان به بريكس و آقاي عراقچي به عمان) مكمل يكديگرند؛ سفر رييس‌جمهور به هند و بريكس، ابزاري براي مقابله با انزواي ديپلماتيك و گسترش تعاملات راهبردي است؛ سفر وزير امور خارجه به عمان نيز تلاشي براي كنترل بحران، حفظ مسير ديپلماسي و جلوگيري از گسترش تنش‌هاي منطقه‌اي به شمار مي‌رود.»
ترامپ و انتخابات؛ مديريت فشار تا روز راي‌گيري
اين استاد دانشگاه در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره پشت پرده ادعاي ترامپ درباره پايان جنگ با ايران تا پايان انتخابات ميان‌دوره‌اي، در كنار مواضع واشنگتن درباره بي‌ميلي به مذاكره با تهران، خاطرنشان كرد: «ترامپ با توييت‌ها و اظهارنظرهاي خود تلاش مي‌كند ابتدا بر جامعه امريكا اثر بگذارد، سپس بازارها را تحت‌تاثير قرار دهد و درنهايت، براي متحدان و ديگر كشورها پيام ارسال كند. تناقض‌گويي نيز بخشي از شيوه او براي اثرگذاري و مديريت فضاست.» او افزود: «تا انتخابات، مساله اصلي براي ترامپ كنترل آثار منفي تنش با ايران بر جامعه و اقتصاد امريكا، ازجمله قيمت نفت، بنزين و سبد معيشت خانوارهاست. اگر او نتواند اين پيامدها را مهار كند، جمهوري‌خواهان ممكن است در انتخابات آسيب ببينند، به همين دليل، ترامپ مي‌كوشد اين وضعيت را مديريت‌پذير نشان دهد و بر پايان‌يافتن آن تاكيد كند.» اين كارشناس مسائل بين‌الملل تصريح كرد: «ترامپ معمولا از به كار بردن واژه «جنگ» پرهيز مي‌كند و به جاي آن از «عمليات نظامي» يا Military Operation استفاده مي‌كند. اين انتخاب واژگاني پيامي براي افكار عمومي امريكاست؛ او مي‌خواهد نشان دهد ايالات‌متحده را وارد جنگ نكرده و وضعيت همچنان تحت كنترل است.» زرگر ادامه داد: «پس از انتخابات، شرايط مي‌تواند متفاوت باشد. اگر دموكرات‌ها پيروز شوند، احتمالا محدوديت‌ها و ترمزهاي بيشتري در برابر ترامپ ايجاد خواهد شد و او ناگزير مي‌شود به پايان دادن به درگيري نزديك‌تر شود، اما اگر جمهوري‌خواهان اكثريت و برتري خود را حفظ كنند، احتمال تشديد فشارهاي امريكا عليه ايران افزايش مي‌يابد.»
او در پايان تاكيد كرد: «ترامپ از تغيير مواضع خود ابايي ندارد و با تغيير شرايط، سخنان پيشينش را نيز تغيير مي‌دهد. از اين رو، بايد مواضع او درباره جنگ، مذاكره و زمان‌بندي پايان تنش را بيش از آنكه تعهدي ثابت بدانيم، بخشي از محاسبه سياسي و انتخاباتي او ارزيابي كنيم.»