تلاش ميانجيها براي احياي تفاهم
فرصت به موقع
مسقط ميزبان مذاكرات فني هرمز؛ تهران شرط بازگشايي را پايبندي امريكا به تعهدات اعلام كرد
گروه سياسي|همزماني بحران در دو گذرگاه راهبردي تنگه هرمز و بابالمندب و قرار گرفتن شريانهاي صادرات انرژي در وضعيتي شكننده، كانونهاي ديپلماتيك منطقهاي و بينالمللي را به تحركي كم سابقه واداشته است. از پيشنهاد ميانجيگري پكن و رايزنيهاي سطح بالاي اسلامآباد تا ابتكار دريايي مسقط و تماسهاي فشرده ميان تهران، قاهره و آنكارا، همگي نشان از اجماع بازيگران پيراموني براي جلوگيري از گسترش تصاعدي بحران دارند. در اين ميان، تهران با تاكيد بر پيوند امنيت پايدار خليجفارس با ترتيبات منطقهاي، بازگشت كامل واشنگتن به تعهدات خود در «تفاهمنامه اسلامآباد» را كليد اصلي خروج از بنبست كنوني ميداند. تحولات ژئوپليتيك خاورميانه در نقطهاي حساس و تعيينكننده قرار گرفته است؛ جايي كه محاسبات يكجانبهگرايانه واشنگتن، امنيت ترانزيت انرژي و ثبات اقتصادي كل منطقه را با چالشهاي ساختاري مواجه ساخته است. شواهد ميداني و بازتابهاي بينالمللي حاكي از آن است كه راهبرد مبتني بر تحريم، محاصره و اسكورتهاي نظامي دريايي به نتيجه مطلوب كاخ سفيد منجر نشده است؛ تا جايي كه دن شاپيرو، مقام ارشد سابق پنتاگون، با اشاره به خطاي محاسباتي دولت ترامپ اذعان ميكند تصور ناتواني ايران در افزايش متقابل فشار اشتباه بوده و امريكا عملا در بنبست گرفتار شده است. اين بنبست عملياتي اكنون پيامدهاي مستقيمي بر امنيت اقتصادي حوزه خليجفارس تحميل كرده است. به تعبير تحليلگران حلوفصل منازعات بينالمللي، تشديد همزمان تنشها در تنگه هرمز و بابالمندب، منطقه را ميان «دو فك گازانبر» قرار داده است؛ واقعيتي كه هشدارهاي اقتصادي نظير احتمال توقف صادرات نفت از خطوط لوله جايگزين سعودي به درياي سرخ و تهديد خروج نزديك به ۴ درصد از عرضه جهاني نفت از بازار را دوچندان برجسته ميكند. در چنين بستري، هزينههاي سياست تنشزاي امريكا بيش از همه متوجه كشورهاي پيراموني شده و همين امر انگيزهاي مضاعف براي شكلگيري يك اراده جمعي منطقهاي جهت تنشزدايي ايجاد كرده است.
مسقط؛ كانون مديريت فني
و اعتمادسازي منطقهاي
در ميانه اين تلاطم، عمان بار ديگر نقش سنتي خود را به عنوان پلي ميان بازيگران منطقهاي بازيافته است. سيد عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان، با شفافسازي درباره نشست منطقهاي در مسقط با حضور ايران و كشورهاي خليجفارس اعلام كرد كه دستور كار اين گفتوگوها معرفي «مسير دريايي جديد در تنگه هرمز» بر پايه توافق فني با مسقط است. عراقچي با تبيين مرزهاي اين ابتكار، صراحتا تاكيد كرده است كه ترتيبات فني با عمان به معناي بازگشايي بدون قيد و شرط تنگه نيست، بلكه شرط بنيادين ايران، بازگشت امريكا به تعهداتش ذيل «تفاهمنامه اسلامآباد» است. تهران اين مذاكرات را فرصتي براي اعتمادسازي دوجانبه با همسايگان، از جمله مشاركت عراق و بازتعريف نظمي درونزا بر مبناي اصل «مسووليت انحصاري كشورهاي منطقه در حفظ امنيت» ارزيابي ميكند.
فعال شدن كانونهاي ميانجي
از پكن تا اسلامآباد
همزمان با ابتكار مسقط، ظرفيتهاي بينالمللي و منطقهاي ديگري نيز براي مهار بحران به حركت درآمدهاند. ورود چين با پيشنهاد شي جينپينگ براي ميانجيگري ميان ايران و امريكا، نشاندهنده نگراني قدرتهاي نوظهور از سرايت بيثباتي به گلوگاههاي تجارت جهاني است. محمدجواد ظريف، وزير پيشين امور خارجه، اين ابتكار را «فرصتي به موقع» خوانده و با تاكيد بر چندجانبهگرايي، امنيت پايدار را در گرو توقف رفتارهاي قهرآميز و احترام به حقوق بينالملل دانسته است. در سطح شبه قاره نيز پاكستان نقشي كليدي را در امتداد تفاهم اسلامآباد ايفا ميكند. گفتوگوي اخير شهباز شريف، نخستوزير پاكستان با وليعهد عربستان سعودي بر استمرار مساعي جميله ارتش و دولت پاكستان براي كاهش تنشها و بازگرداندن ثبات، از جمله در پروندههاي مرتبط مانند يمن، گواهي بر محوريت مجدد تفاهم اسلامآباد در معادلات ديپلماتيك است.
همگرايي تهران، قاهره و آنكارا
ابعاد ديپلماسي فعال تنها به حوزه خليجفارس محدود نمانده است. ديدار رييسجمهور مصر با مسعود پزشكيان و ابراز اميدواري قاهره براي به كارگيري حداكثر تلاشها جهت صيانت از حاكميت ملي و منافع ملتهاي منطقه، در كنار رايزنيهاي تلفني فشرده ميان وزراي امور خارجه ايران و تركيه (عراقچي و هاكان فيدان) بر ضرورت سد كردن راه توسعه بحران، نشاندهنده شكلگيري يك تفاهم نانوشته ميان قدرتهاي موثر غرب آسيا و شمال آفريقاست. اين تحركات گسترده ديپلماتيك در شرايطي صورت ميگيرد كه تهران از موضع اقتدار دفاعي به عرصه ديپلماسي مينگرد؛ آنچنانكه سرپرست وزارت دفاع با كمارزش دانستن لفاظيهاي دشمن، بر آمادگي فناورانه و توان پاسخگويي دفاعي كشور تاكيد كرده است. برآيند رخدادهاي اخير روشن ميسازد كه تلاش براي تحميل يكطرفه معادلات امنيتي بدون در نظر گرفتن حقوق مشروع ايران، به ضد خود بدل شده و امنيت انرژي جهان را به مخاطره انداخته است. فعالسازي همزمان كانونهاي ميانجيگري در پكن، اسلامآباد، مسقط، قاهره و آنكارا، نشاندهنده يك واقعيت عيني است: عبور از بنبست كنوني نه از مسير تشديد رويارويي، بلكه از معبر پذيرش واقعيات ميداني و احياي تعهدات تصريح شده در «تفاهمنامه اسلامآباد» ميگذرد؛ مسيري كه اكنون با اجماع منطقهاي، پيش روي همه طرفهاي منازعه گشوده شده است.