«اعتماد» آخرين تلاشها
براي بازگشت به تفاهم را واكاوي ميكند
هرمز ، هرمز میماند
گروه سياسي| در روزي كه قرار است رييسجمهور پزشكيان براي حضور در هفتاد و نهمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل راهي نيويورك شود، خاورميانه همچنان در نقطهاي حساس ميان خطر تصاعد رخدادهاي نظامي و تكاپوهاي ديپلماتيك ايستاده است. در حالي كه مواضع بازدارنده تهران و پيامهاي متناقض واشنگتن بر فضاي سياسي سايه انداخته، همگرايي كمسابقهاي ميان بازيگران منطقهاي و بينالمللي (از پكن و مسكو تا دوحه، اسلامآباد، قاهره و رياض) شكل گرفته تا با فعالسازي كانالهاي ارتباطي، هزينههاي بحران را كاهش داده و مناسبات را به سمت «تفاهم و تنشزدايي» هدايت كنند. تلاشي كه با دكترين سياسي تهران كه در اظهارات چهرههايي چون قاليباف و عراقچي مبني بر اينكه «جنگ را براي هميشه نميتوان ادامه داد» نمايان شده است. در نقطه مقابل، تضاد ميان لفاظيهاي سياسي و الزامات عملي در واشنگتن كاملا هويدا است. در حالي كه ترامپ از يك سو بر «مرحله تصميمگيري» ميان فشار بيشتر يا پايان نبرد سخن ميگويد، احتمال ديدار و گفتوگو با مسعود پزشكيان در نيويورك را رد نميكند. در كنار اين مواضع ترامپ، مواضع ليندا توماس گرينفيلد، سفير امريكا در سازمان ملل مبني بر «آمادگي ترامپ براي توافق صلح» و اظهارات نمايندگان اثرگذار جمهوريخواه همچون آنا پائولينا لونا كه توافق مستقيم را «بهترين گزينه امريكا براي پايان دادن به درگيري» خواندهاند، گوياي اين واقعيت است كه واشنگتن مايل به پرداخت هزينه جنگ همهجانبه نيست. تصميم ترامپ مبتني بر عدم همراهي با مطالبات عربستان در بحث انصارالله كه نيويوركتايمز از آن خبر داده، شاهدي بر تلاش براي جلوگيري از گشوده شدن جبهههاي موازي در منطقه و تلاش براي كنترل بحران است.
همه راهها به شوك انرژي ختم ميشود
نشانههاي آشكار در بازار انرژي و بازارهاي مالي بينالمللي حاكي از آن است كه تداوم بحران فعلي، به مرزهاي تحمل اقتصاد جهاني رسيده است. عبور بهاي خرده فروشي گازوييل در امريكا از مرز بيسابقه ۶.۵۰ دلار در هر گالن و ثبت ركورد ۲.۴۱ يورو براي هر ليتر گازوييل در فرانسه در كنار كمبود و جهش قيمت روغن موتور در اروپا، فشار تورمي سنگيني را بر جوامع غربي وارد كرده است. اين بحران، هزينههاي استراتژيك واشنگتن را به شدت بالا برده و فضاي تصميمگيري كاخ سفيد را در آستانه انتخابات ميان دوره كنگره با محدوديتهاي جدي مواجه ساخته است. بيترديد يكي از نقاط كليدي تحليل در تنشهاي جاري، متغير حياتي «تنگه هرمز» است. امريكاي مدل ترامپ از همان ابتداي بروز بحران در جنگ 12 روزه، بازگشايي تنگه هرمز را به عنوان يك هدف غايي تعريف و تلاش كرد ايران را مجاب به بازگشايي اين آبراه كند. ايران اما مديريت تنگه هرمز را در اختيار گرفت و اعلام كرد تا زمان تحقق شروطش اجازه تردد را صادر نميكند. در شرايطي كه برخي مقامات غربي نظير اسكات بسنت، وزير خزانهداري امريكا مدعي كاهش اهميت راهبردي تنگه هرمز ظرف دو سال آينده از طريق خطوط لوله جايگزين شدهاند، واكنش قاطع بازيگران كليدي انرژي خط بطلاني بر اين محاسبات كشيد. ديروز سعد شريده الكعبي، وزير انرژي قطر و مديرعامل قطر انرژي، در سخنراني صريح خود در «مجمع اقتصادي قطر» در نيويورك، اين گزاره را «كاملا اشتباه» خواند و تاكيد كرد كه هرمز نه تنها شريان انتقال انرژي بلكه بستر اصلي تجارت عمومي خليجفارس است و جايگزيني فني و اقتصادي براي آن وجود ندارد. دادههاي رهگيري كپلر نيز وزن حياتي اين آبراه را نشان ميدهد. اگرچه در تعطيلات آخر هفته تردد كشتيهاي كالا به ۱۲ فروند كاهش يافته، اما عبور ۱۳ ابرنفتكش حامل ۳۴ ميليون بشكه نفت خام در نيمه سپتامبر (كه بخش عمده آن صادرات عربستان و عراق را تشكيل ميدهد) اثبات ميكند اقتصاد نفتيمنطقه بدون ثبات در تنگه هرمز امكان تنفس بلندمدت ندارد. از اين رو، حفظ امنيت پايدار اين گلوگاه، نهتنها خواسته تهران، بلكه يك ضرورت غيرقابل چشمپوشي براي خريداران آسيايي و توليدكنندگان عربي است.
ميانجيها دست به كار ميشوند
در واكنش به اين تهديدات اقتصادي و ژئوپليتيك، كانونهاي ديپلماتيك در چند جبهه به سرعت فعال شدهاند، ورود ناگهاني محسن نقوي، وزير كشور پاكستان به تهران و ديدار با اسكندر مومني ازجمله اين فكتهاست. ديداري كه از يك ماموريت فراتر از تعاملات دوجانبه امنيتي حكايت دارد. منابع منطقهاي تأييد كردهاند كه نقوي حامل پيامهاي ميانجيگرانه براي شكستن بنبست ميان طرفهاي درگير است. همزمان، عباس عراقچي، وزير امور خارجه پيش از عزيمت به نيويورك در دوحه توقف كرد تا با شركاي قطري (كه همواره نقش كانال محوري تبادل پيام ميان تهران و واشنگتن را بر عهده داشتهاند) هماهنگيهاي لازم را به عمل آورد. ماجد بن محمد العنصاري، سخنگوي وزارت خارجه قطر گفته قطر دو هفته است در حال تبادل ايدهها و پيشنهادها ميان ايران و امريكا براي ازسرگيري مذاكرات است. به گفته وي تيم ميانجيگري قطر در حال رفت و آمد ميان پايتختهاست تا اختلافات باقي مانده را كاهش بدهد و مذاكرات دوباره شروع شود. العنصاري همچنين گفت قطر از مقامهاي دولت امريكا اطمينانهايي دريافت كرده كه واشنگتن خواهان رسيدن به توافق است. او تاكيد كرده كه قطر در تلاش است هم مذاكرات تهران - واشنگتن را احيا كند و هم مساله آزادي كشتيراني در تنگه هرمز را حل كند. از سوي ديگر، ورود چين به معادلات جاري تحولي تعيينكننده محسوب ميشود. مارك فايفل، مقام پيشين كاخ سفيد، نقشآفريني پكن را كاتاليزور بالقوه پيشبرد ديپلماسي ارزيابي كرده است. سفر شي جينپينگ، رييسجمهور چين، به امريكا (۱ تا ۳ مهر) و رايزني احتمالي با طرفهاي امريكايي و كشورهاي حوزه خليجفارس در حاشيه مجمع عمومي، اهرم ديپلماتيك موثري براي سوق دادن همه طرفها به سمت فرمولهاي مصالحه و مهار آتشافروزي خواهد بود.
موازنه بازدارندگي و دكترين عقلانيت تفاهم در تهران
پاسخ تهران به اين فضا، تركيبي از اقتدار ميداني و تنشزدايي است. انهدام پهپاد پيشرفته MQ-1 امريكا بر فراز تنگه هرمز توسط پدافند هوايي سپاه و بيانيه صريح ستاد فرماندهي نيروهاي مسلح درباره تبعات دردناك و مستمر هرگونه تعرض جديد، هزينه خطاي محاسباتي را براي واشنگتن شفاف كرد. با اين حال، در عرصه تصميمگيري و درك راهبردي معادلات، رويكرد حاكم بر مقامات ايراني بر اين اصل استوار است كه «جنگ را نميتوان تا بينهايت ادامه داد.» چهرههاي ارشد نظام از مسعود پزشكيان در راس قوه مجريه گرفته تا محمدباقر قاليباف در قوه مقننه و حتي محسن رضايي، مدام تاكيد كردهاند كه تداوم وضعيت فرسايشي جنگ و بحران اقتصادي به نفع منافع ملي، معيشت مردم و توسعه پايدار نيست. عبور از وضعيت التهاب و بازگشت به ريل مذاكرات نتيجهمحور با تضمينهاي عيني، نه نشانه ضعف بلكه انتخاب عقلاني است. عزيمت رييسجمهور به نيويورك در شرايطي كه ديپلماسي چندجانبه در شرق و غرب به كار افتاده، ميتواند نقطه عطفي براي تبديل فضاي «بازدارندگي نظامي» به «مذاكره متوازن» باشد. جهان در شرايطي به تريبون مجمع عمومي ملل متحد مينگرد كه فرسودگي بازارهاي جهاني از گراني انرژي و همگرايي پكن، مسكو و بازيگران منطقهاي، پنجرهاي كمسابقه براي خروج از بحران و ساختن بناي تفاهم گشوده است.