«اعتماد» گزارش ميدهد
خشم چین
نوشين محجوب | ترامپ درحالي از «اتفاقات بسيار بزرگ» يا «اتخاذ تصميمي بزرگ» درباره ايران سخن گفته كه غرب آسيا ميان تهديد نظامي، فشار اقتصادي و احتمال توافق ميان تهران و واشنگتن در نوسان است؛ وضعيتي كه همزمان با هشدار ايران درباره هزينه هرگونه ماجراجويي تازه و آغاز برگزاري نشست سالانه مجمع عمومي سازمان ملل، فضاي منطقه را به نقطهاي حساس رسانده است. رييسجمهوري امريكا اخيرا در گفتوگو با فاكسنيوز مدعي شده در مرحله تصميمگيري قرار دارد و گزينههاي پيش رو را توافق، فشار اقتصادي يا تشديد اقدام نظامي قلمداد كرده؛ اما در همان گفتوگو، از آمادگي احتمالي براي ديدار با مسعود پزشكيان، رييسجمهوري كشورمان در نيويورك نيز سخن گفته است. چنين ديداري هنوز برنامهريزي يا به شكل رسمي تاييد نشده، اما ميتواند در صورت تحقق، نخستين فرصت مستقيم براي سنجش فاصله ميان تهديد و امكان ديپلماسي باشد.
خط و نشان تهران
ادعاهاي ترامپ ساعاتي پس از بيانيه قرارگاه مركزي خاتمالانبيا رسانهاي شد؛ بيانيهاي كه از دريافت اطلاعاتي درباره تدارك اقدام نظامي تازه امريكا، با همراهي برخي كشورهاي منطقه، خبر داد. قرارگاه تاكيد كرد هرگونه حمله جديد با پاسخ مستمر و موثر عليه پايگاهها و منافع امريكا روبهرو خواهد شد. پيشتر نيز محسن رضايي، دبير شوراي عالي امنيت ملي كشورمان گفته بود شروط ايران براي پايان جنگ -توقف درگيري در همه جبههها، آزادسازي داراييهاي مسدود شده و رفع محاصره دريايي- از طريق ميانجي قطري به واشنگتن منتقل شده است. تهران همچنين بر بازگشت طرف مقابل به تفاهمهاي پيشين و احترام به حقوق ايران تاكيد دارد. برخي ناظران بر اين باورند كه اين تركيبِ آمادگي دفاعي و ديپلماسي مشروط، تلاشي براي جلوگيري از تحميل مذاكره زير فشار و در عين حال باز نگه داشتن مسيرهاي سياسي است.
تلاش ميانجيها
در چنين شرايطي مجمع عمومي سازمان ملل اهميت مضاعف يافته است. مسعود پزشكيان براي سخنراني در نيويورك راهي امريكا ميشود و عباس عراقچي نيز پس از توقفي كوتاه در قطر، به هيات ديپلماتيك ايران در نيويورك پيوست. سخنگوي وزارت خارجه قطر گفته دوحه حدود دو هفته است ايدههاي مختلف براي ازسرگيري مذاكرات با تهران و واشنگتن را ميان دو بازيگر رد و بدل كرده و ميانجيهاي قطري ميان پايتختها در رفتوآمدند. مصر نيز در ديدار نادر و بيسابقه عبدالفتاح السيسي با رييس سيا از توافقي جامع براي كاهش بحران، تثبيت منطقه و تضمين امنيت كشتيراني حمايت كرده است. انور قرقاش، مشاور ديپلماتيك رييس امارات نيز حفظ كانالهاي ارتباطي با ايران را براي عبور از بحران ضروري دانسته است. در اين ميان سفر محسن نقوي، وزير كشور پاكستان به ايران پرحاشيه بوده آنهم در شرايطي كه او صراحتا اعلام كرده كه اين سفر به مسائل ايران و امريكا ارتباطي ندارد و قرار است مباحث مربوط به روابط و همكاريهاي دوجانبه پيگيري شود. از همين رو محسن نقوي، وزير كشور پاكستان در اين سفر نه حامل پيامي به ايران است و نه ايران از طريق او پيامي را ارسال خواهد كرد، چراكه شروط ۷گانه ايران به صورت صريح و شفاف به امريكاييها پيشتر اعلام شده و تغييري در اين وضعيت رخ نداده است. با اين حال كنش و واكنشهاي ميانجيها روزنهاي كمنور جهت احياي ديپلماسي گشورده بالاخص آنكه مايكل والتز، سفير امريكا در سازمان ملل مدعي شد: درها براي بازگشت ايران به ميز مذاكره همچنان باز است، مشروط بر اينكه اين مذاكرات با حسننيت انجام شود. به ادعاي او، ترامپ مصمم است اطمينان حاصل كند كه ايران هرگز نتواند با استفاده از سلاح هستهاي، جهان را گروگان بگيرد و براي تحقق اين هدف به اعمال فشار حداكثري ادامه خواهد داد.
واكنش تند چين
در همين زمينه، وزير انرژي قطر تاكيد كرده تنگه هرمز در آينده قابل پيشبيني بياهميت نخواهد شد و نخستوزير عراق نيز از پيامدهاي اقتصادي سنگين محدوديتهاي اعمالي بر آبراه سخن گفته است. مواضع رسمي ايران نيز اين است كه بازگشايي هرمز با اجراي تعهدات امريكا و رفع فشارهاي يكجانبه پيوند خورده است. از منظري ديگر جبهه اقتصادي نيز به رقابت امريكا و چين گره خورده است. وزارت بازرگاني چين قانون تازه امريكا براي تشديد تحريمها عليه روسيه و ايران را محكوم و با اعمال فرامرزي تحريمهاي ثانويه مخالفت كرده است. پكن اعلام كرده اقدامات واشنگتن را زيرنظر دارد و از حقوق و منافع مشروع شركتهاي چيني دفاع خواهد كرد. اين موضع در آستانه سفر شي جينپينگ به امريكا، ميتواند موضوع ايران، امنيت انرژي و آزادي كشتيراني را در كنار اختلافهاي تجاري به بخشي از گفتوگوهاي دو قدرت بدل كند.
آزمون بابالمندب
در سطح امنيتي نيز واشنگتن در برابر بحران يمن با معادلهاي پيچيده و در عين حال دشواري مواجه است. نيويوركتايمز گزارش داد ترامپ پس از درخواست محمد بنسلمان، وليعهد عربستان، ابتدا به پنتاگون دستور آمادهسازي حملات هوايي به مواضع انصارالله را صادر اما در آستانه اجرا، تصميم را دستكم موقتا متوقف كرد. به نوشته اين نشريه، توقف حملات درحالي صادر شد كه واشنگتن فهرست اهداف را تاييد و بارگذاري مهمات بر جنگندهها را كليد زده بود. ترديد ترامپ جهت ورود به جبهه دوم درحالي است كه نبردهاي زميني در يمن ادامه دارد و انصارالله در پي گسترش مواضع خود در مناطق مشرف به بابالمندب است. حملات اخير منتسب به انصارالله عليه رياض و زيرساختهاي انرژي عربستان نيز نگراني درباره امنيت حملونقل و صادرات انرژي را افزايش داده است. برخي ناظران معتقدند همزماني فشار بر هرمز و افزايش ناامني در بابالمندب، هزينه تداوم جنگ را براي بازيگران منطقهاي و فرامنطقهاي بالا برده و فرصت واشنگتن را به آزموني تعيينكننده براي ديپلماسي تبديل كرده است.