«اعتماد» از بلوف رسانهاي ترامپ و پشتپرده شروط تهران گزارش ميدهد
معماي طرح ۷ روزه در نيويورك
چرا امريكا بهرغم ژستهاي بازدارنده، ناگزير از بررسي مرحلهبندي شده ابتكار ايران براي بازگشايي تنگه هرمز است؟
مهدي بيكاوغلي
پايان هشتاد و يكمين اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل متحد در نيويورك، سرآغاز يكي از پيچيدهترين معادلات ديپلماتيك - امنيتي در تاريخ معاصر خاورميانه شده است. نقطه عطفي كه در آن سرنوشت «امنيت انرژي جهان» و «معادلات تنشهاي جاري» به ابتكار عملياتي تهران براي بازگشايي تنگه هرمز گره خورده است. در شرايطي كه مسعود پزشكيان با پشتوانه جلسات فشرده راهبردي در تهران و هماهنگي كامل اركان حاكميت، با شفافيت از تفاهمها و منطق متقابل براي گرهگشاييها سخن ميگويد و عراقچي در نيويورك جزييات يك «نقشه راه ۷ روزه» را روي ميز گذاشته، واكنش اوليه محافل سياسي واشنگتن نوعي بازي دوگانه بوده است. هرچند ساكنان كاخ سفيد و جمهوريخواهان تلاش دارند اين گونه القا كنند كه ترامپ براي توافق با ايران عجلهاي ندارد، اما واقعيتهاي پشتپرده و تحركات شتابان كانالهاي ميانجي در مسقط، بغداد و رياض، تصويري كاملا متفاوت متناقض را به نمايش ميگذارد. اينكه ترامپ چارهاي جز پذيرش شروط 7گانه تهران ندارد. صعود قيمت نفت برنت به كانال ۱۰۶ دلاري، انتشار خبر افزايش تلفات نظامي پنتاگون به ۸۶۱ نفر و زنگ خطر كميسر انرژي اتحاديه اروپا در آستانه زمستان، ثابت ميكند كه امريكا چارهاي جز بازنگري در راهبردهاي تحريمي خود عليه تهران ندارد. واشنگتن اگرچه در تريبونهاي عمومي با زبان تحريم و تهديد شركاي تجاري سخن ميگويد، اما بر اساس اعلام بلومبرگ در اتاقهاي دربسته كارشناسي، در حال سنجش دقيق پيششرطهاي تهران (ازجمله توقف درگيريها، آزادسازي منابع مسدودي، لغو محاصره يمن و عقبنشيني از لبنان) به عنوان يك الگوي مرحلهبندي شده گام به گام است.
معادله مسدودسازي در برابر مسدودسازي
بازگشت مسعود پزشكيان به تهران پس از رايزنيهاي فشرده و مصاحبههاي تاريخي با رسانههاي بينالمللي، حامل يك پيام استراتژيك و بدون ابهام به امريكا بود، ايران در ازاي هر فشاري، هزينههاي متناسب به طرف مقابل وارد ميسازد! ديروز پزشكيان در گفتوگو با شبكه الجزيره، خطوط قرمز و منطق دفاعي ايران را با دقتي حساب شده بازتعريف كرد. او با رد صريح ديدار نمايشي با دونالد ترامپ، عهدشكنيهاي تاريخي ايالات متحده را مانع هرگونه مذاكره صوري دانست و تصريح كرد: «وقتي توافقي را امضا كرديم و آنها به آن عمل نكردند، چرا و براي چه بايد با ترامپ ديدار كنم؟»نكته برجسته مواضع رييسجمهور، گره زدن عقلانيت حقوقي به ژئوپلیتيك تنگه هرمز بود؛ گزارهاي كه نشان داد ابتكار بسته ماندن شريان ترانزيت نفت نه يك اقدام تهاجمي، بلكه پاسخي متوازن به سياستهاي محاصرهاي غرب است: «وقتي مسيرها را به روي ايران ميبندند، بسته شدن تنگه هرمز امري طبيعي است.» اين موضع در كنار رد اتهامات واهي درباره بحران يمن و اعلام آمادگي براي ميانجيگري ميان رياض و صنعا، تصويري از توازن قوا را تثبيت كرد.پزشكيان همچنين با اشارهاي كمسابقه به دو ديدار طولانيمدت ۳ ساعته و ۷.۵ ساعته خود با رهبر معظم انقلاب پيش از عزيمت به نيويورك، پروژه رسانههاي غربي مبني بر «شكاف ميان ساختار نظامي - امنيتي و بخش اجرايي ايران» را نقش بر آب كرد. او با تاكيد بر اينكه «راهبرد دشمنان بر دامن زدن به اختلاف استوار است، اما اكنون شاهد انسجام داخلي بيسابقهاي هستيم» .
نقشه راه ۷ روزه و معماي بلومبرگ
در روزي كه پزشكيان نيويورك را ترك كرد و عراقچي همچنان تا روز يكشنبه در نيويورك ميماند، تا در مقر سازمان ملل معماري حقوقي - فني پيشنهاد ايران را پيش ببرد. طرح پيشنهادي تهران كه توسط بلومبرگ و رسانههاي معتبر بينالمللي بازتاب يافت، يك ساز و كار دقيق، زمانبندي شده و مرحلهاي است. عراقچي منطق اين ابتكار را روشن ساخت: در صورت انجام تعهدات متقابل از سوي واشنگتن، فرآيند راستيآزمايي ظرف ۴ تا ۵ روز تكميل ميشود، در روز ششم تنگه هرمز به طور ايمن بازگشايي خواهد شد و در روز هفتم، ايالات متحده ميتواند براي ورود به يك چارچوب توافق نهايي پاي ميز حاضر شود. همزمان سردار محبي، سخنگوي سپاه پاسداران مطالبات تكميلي و راهبردي ايران را براي تضمين ثبات اعلام كرد، شرايطي كه توقف جامع ماشين جنگي، خودداري امريكا از تهديدات مجدد، عقبنشيني نيروهاي اسراييلي از لبنان، شكستن محاصره يمن و رهاسازي داراييهاي بلوكه شده ايران را پوشش ميدهد. اما واكنش واشنگتن به اين بسته چه بود؟ رسانههايي نظير الجزيره به نقل از مقامهاي كاخ سفيد گزارش دادند كه واشنگتن «عجلهاي براي پاسخ ندارد.» تحليلگراني همچون «پل ماسگريو» از دانشگاه جورج تاون اشاره كردند كه ترامپ مايل است خود را بيميل و بيعجله نشان دهد تا اهرم فشاري براي عرصههاي داخلي بسازد، اما اين تنها پوسته بيروني رفتار دولت امريكاست. پشتپرده، گزارشهاي بلومبرگ حكايت از آن دارد كه واشنگتن عميقا در حال واكاوي و چانهزني روي الگوي مرحلهاي پيشنهادي ايران براي بازگشايي تنگه هرمز در ازاي پايان دادن به محاصره و آزاد كردن داراييهاي مسدودي است. بهترين گواه بر اين ارزيابي پنهان، واكنش هيجاني بازار نفت بود؛ جايي كه انتشار سيگنال بررسي اين طرح، بهاي نفت خام برنت را تا كانال ۱۰۶ دلار عقب راند، افتي معنادار كه نشان داد بازارهاي جهاني، جديت اين مذاكرات زيرپوستي را بسيار فراتر از ژستهاي سياسي ترامپ ارزيابي ميكنند.
فرسايش نظامي پنتاگون و كابوس بحران قيمت در بروكسل
اما چرا ترامپ چارهاي جز تن دادن به مطالبات و پيشنهادات ايران ندارد. اصرار پنهاني واشنگتن براي خروج آبرومندانه از بحران تنگه هرمز، بر دو محرك ملموس استوار است: تلفات پنهان نظامي و فروپاشي امنيت انرژي در اروپا. گزارش افشاگرانه اخير روزنامه «واشنگتنپست» پرده از هزينههاي انساني سنگين امريكا در جنگ برداشت. پنتاگون ناچار شد در سكوت خبري و بدون توضيحات فني، ۳۷ نظامي ديگر (شامل ۲۹ ملوان نيروي دريايي و ۸ تفنگدار دريايي) را به فهرست رسمي مجروحان نبرد با ايران اضافه كند تا رقم كل زخميهاي ارتش امريكا به طور رسمي به ۸۶۱ نفر برسد. اين فرسايش در سازمان رزم دريايي و ناوگان مستقر در منطقه، دست ژنرالهاي امريكايي را براي ورود به يك نبرد تمامعيار ديگر با تهران بسته است. از سوي ديگر، ناقوس خطر انرژيك در پايتختهاي اروپايي نيز به صدا درآمده است. هشدار صريح و تكاندهنده «دان يورگنسن» كميسر انرژي اتحاديه اروپا، به وزراي انرژي ۲۷ كشور عضو مبني بر اينكه جنگ در هرمز قاره سبز را با «بحران تركيبي عرضه و قيمت» روبهرو كرده، نشاندهنده ابعاد بينالمللي اين بنبست است.
شطرنج فرودگاهي و رد راهكارهاي خشن: هوشمندي در مديريت تقابل
در موازات كارزار دريايي و نفتي، واشنگتن تلاش كرد با فعالسازي بازوي تحريم، فشار تازهاي را در حوزه ترانزيت هوايي بر ايران تحميل كند. سفر منطقهاي و اروپايي مقام ارشد وزارت خزانهداري امريكا با اولتيماتوم آشكار مبني بر اينكه «يا با تهران تجارت كنيد يا با واشنگتن» تلاشي براي قطع پروازهاي بينالمللي ايران بود.
با اين حال، پاسخ تهران نشاندهنده يك تفكيك هوشمندانه ميان كنشهاي سخت افزاري و نرمافزاري بود. دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي با رد قاطعانه ادعاي روي آوردن ايران به «پاسخ متقابل نظامي» در برابر محدوديتهاي پروازي، فضاي تنش را كنترل كرد. شورا تاكيد کرد كه حل اين موانع غيرقانوني از مسير مذاكرات فشرده فني در حال پيگيري است و تهران بستهاي از راهكارهاي چندوجهي، غيرنظامي و تدابير متقابل فرودگاهي را تمهيد كرده كه تنها در صورت لزوم عملياتي خواهد شد.شواهد ميداني نيز حاكي از شكست تاكتيك تحريم هوايي است. چنان كه خطوط پروازي به تركيه بدون انقطاع ادامه داشته و خدماتدهي پنج ايرلاين ايراني با واگذاري به يك شركت تخصصي تركيهاي تثبيت شد. همزمان، نخستوزير عراق از آغاز مذاكرات مستقيم و فوري بغداد با امريكا براي مستثني كردن فرودگاههاي اين كشور از تحريمهاي ضدايراني خبر داد و بر لزوم پايان دادن به تنشهاي ويرانگر منطقهاي اصرار ورزيد.
مسقط و رياض در حلقه ابتكار هرمز
تكميلكننده اين فرآيند، ديپلماسي فشرده وزير امور خارجه در نيويورك با شركاي كليدي منطقه بود. ديدار عباس عراقچي با بدر البوسعيدي، وزير خارجه عمان بار ديگر نقش ميانجيگرانه و كانال امن مسقط ميان تهران و واشنگتن را فعال ساخت. بيانيه رسمي وزارت خارجه عمان بر بررسي مستقيم «امنيت كشتيراني در تنگه هرمز و تضمين آزادي تردد در جهت تداوم تجارت جهاني» تاكيد كرد. عباراتي كه ثابت ميكند خطوط كلي همان طرح پيشنهادي ۷ روزه ايران از مجراي عمان به دست تصميمگيران كاخ سفيد رسيده است. ديدار دوجانبه و مهم ديگر عراقچي با فيصل بن فرحان، وزير امور خارجه عربستان سعودي در حاشيه مجمع عمومي، پازل اين نظم نوين را روشنتر كرد. عراقچي همتاي سعودي خود را در جريان جزييات تفاهم ايران و عمان درباره تعيين «مسيرهاي تردد ايمن در هرمز» قرار داد، رويكردي كه نشان ميدهد، ايران توانسته ميان فشار بر غرب و اطمينان بخشي به همسايگان جنوبي خليجفارس تفكيك قائل شود و انزواي ديپلماتيك مدنظر امريكا را بشكند. ايران با گره زدن هوشمندانه كارتهاي ژئوپليتيك خود (از آمادگي مشروط در پرونده بازرسيهاي هستهاي تا طراحي گام به گام لغو محاصره دريايي در ازاي رفع فشارهاي مالي و نظامي) ابتكار عمل را در دست گرفته است. كاخ سفيد اگرچه در تريبونهاي تبليغاتي از شروط دشوار سخن ميراند، اما در واقعيت امر، چارهاي جز ورود تدريجي به دهليز طرح 7 روزه تهران ندارد؛ طرحي كه در آن هرگونه بازگشايي آبراه هرمز، مستلزم عقبنشيني گام به گام واشنگتن از محاصره اقتصادي و آتشافروزيهاي منطقهاي خواهد بود.