حديث روشني| در شرايطي كه رايزنيهاي ديپلماتيك ميان ايران و امريكا در حاشيه هشتاد و يكمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل با محوريت پايان جنگ و بازگشت به مسير مذاكره ادامه داشت، گزارش ادعايي «والاستريتژورنال» از رد پيشنهاد ايران ازسوي دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا، حكايت دارد؛ ادعايي كه در صورت تاييد رسمي ميتواند مسير رايزنيهاي تهران و واشنگتن را وارد مرحله تازهاي كند. براساس گزارش اين روزنامه، ترامپ پيشنهاد ايران براي برقراري آتشبس هفت روزه، بازگشايي تنگه هرمز و ازسرگيري مذاكرات را نپذيرفته و به دستياران خود گفته است انتظار دارد پس از انتخابات مياندورهاي امريكا، حملات عليه ايران ازسر گرفته شود. با اين حال، خبرگزاري رويترز همزمان گزارش داده كه ايران همچنان در انتظار پاسخ رسمي واشنگتن به پيشنهاد خود است و نتوانسته ادعاي «والاستريتژورنال» درباره رد اين پيشنهاد را مستقلا تاييد كند. اين گزارش در شرايطي منتشر شد كه عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان يك روز پيش از آن از ارايه طرحي مشخص از طريق ميانجيها به امريكا خبر داده بود؛ طرحي كه براساس آن، در صورت تحقق شروط موردنظر تهران، تنگه هرمز پس از هفت روز بازگشايي و مذاكرات ميان دوطرف ازسر گرفته ميشد. عراقچي همچنين تاكيد كرده شروط ايران موضوع تازهاي نيست و فراتر از چارچوب تفاهمنامهاي نيست كه پيشتر ميان دوطرف حاصل شده بود.
مذاكره زير سايه بياعتمادي
در همين حال، يك مقام كاخ سفيد در واكنش به تحولات اخير به سيانان گفت كه مذاكرات از طريق ميانجيها درباره ايران «مثبت و سازنده» است، هرچند امريكا براي دستيابي به توافق عجلهاي ندارد. اين موضع در كنار گزارش مربوط به رد پيشنهاد تهران، از تداوم كانالهاي غيرمستقيم ميان دو طرف حكايت دارد؛ كانالهايي كه دستكم براساس اظهارات رسمي واشنگتن همچنان فعال هستند. در همين راستا، مسعود پزشكيان، رييسجمهور كشورمان نيز در گفتوگو با شبكه امريكايي «سيبياس» با اشاره به فضاي بياعتمادي ميان تهران و واشنگتن، تاكيد كرد اگر امريكا پيشنهاد ايران براي بازگشايي تنگه هرمز را بپذيرد، تهران به تعهدات خود پايبند خواهد بود. رييسجمهور همچنين از آمادگي تهران براي فراهم كردن امكان راستيآزمايي بينالمللي و ورود بازرسان هستهاي سخن گفته و بار ديگر دستيابي ايران به سلاح هستهاي را رد كرده است. پزشكيان پيشتر نيز در گفتوگو با فاكسنيوز اعلام كرده بود تهران آماده است سطح غنيسازي را كاهش دهد و برنامه هستهاي خود را در معرض راستيآزمايي قرار دهد.
هرمز؛ گره اصلي رايزنيها
همزمان با ادامه اختلاف تهران و واشنگتن، مساله امنيت هرمز و بابالمندب به موضوعي مهم براي اروپا تبديل شده است. در همين رابطه يك ديپلمات اروپايي اعلام كرده است كه وزراي دفاع اتحاديه اروپا قرار است درباره بحران اين دو تنگه و افزايش توان ناوگان «آسپيدس» در درياي سرخ گفتوگو كنند. كايا كالاس نيز پيشتر خواستار افزايش مشاركت كشورهاي عضو در اين ماموريت شده بود. اهميت هرمز براي طرفهاي مختلف باعث شده است اين تنگه از يك موضوع صرفا دوجانبه ميان تهران و واشنگتن فراتر برود و به مسالهاي مرتبط با امنيت كشتيراني، تجارت و انرژي در سطح منطقه و اروپا تبديل شود؛ موضوعي كه ميتواند بر محاسبات كشورهاي درگير در رايزنيهاي ديپلماتيك نيز اثر بگذارد.
چين؛ متغير تازه در معادلات تهران و واشنگتن
در سوي ديگر، ديدار شي جينپينگ و دونالد ترامپ نيز به يكي از متغيرهاي مهم اين مقطع تبديل شده است. شي در ضيافت شام كاخ سفيد گفت دوطرف در مذاكرات خود درباره شماري از مسائل به درك مشترك و تفاهم رسيدهاند و بر ضرورت ايجاد روابطي سازنده و از نظر راهبردي باثبات ميان پكن و واشنگتن تاكيد كرد. ترامپ نيز روابط دو كشور را در بهترين شرايط توصيف كرد.
همزمان، گزارشهاي منتشر شده درباره اين ديدار نشان ميدهد پرونده ايران نيز در محاسبات دوطرف قرار داشته است. در چنين شرايطي، موضع چين درقبال ايران ميتواند هم از مناسبات پكن و تهران و هم از كيفيت روابط چين و امريكا تاثير بگيرد، از همين رو برخي ناظران مدعياند احتمال ايفاي نقش فعالتر پكن در ميانجيگري ميان تهران و واشنگتن، در صورت فراهم شدن زمينههاي لازم، يكي از متغيرهايي است كه ميتواند بر آينده رايزنيها اثر بگذارد؛ هر چند ميزان اين نقش به محاسبات چين درباره منافع خود در روابط با ايران، امريكا و معادلات منطقه بستگي خواهد داشت.
مواضع پادشاهيها؛ فشار براي توافق يا تغيير محاسبات؟
در كنار اين تحولات، گزارشهاي رسانهاي از تغيير محاسبات برخي كشورهاي عربي حوزه خليجفارس درباره ادامه جنگ و توافق احتمالي با تهران حكايت دارد. «والاستريتژورنال» در گزارشي مدعي شده تلاش ميانجيها براي ازسرگيري مذاكرات با مقاومت برخي توليدكنندگان بزرگ نفت منطقه مواجه شده است. براساس اين گزارش، ميانجيهايي ازجمله قطر براي برگزاري دور جديد مذاكرات در عمان تلاش ميكنند.
به ادعاي برخي تحليلگران اهميت اين موضعگيريها در آن است كه ادامه بحران هرمز مستقيما با امنيت انرژي و مسيرهاي صادراتي كشورهاي منطقه گره خورده است. از اين منظر، كشورهاي عربي خليجفارس در حالي بايد درباره نحوه مواجهه با ايران تصميم بگيرند كه تداوم بحران ميتواند هزينههاي اقتصادي و امنيتي مستقيمي براي آنها به همراه داشته باشد. همين مساله ميتواند يكي از عوامل موثر بر تغيير محاسبات اين كشورها درباره ادامه جنگ يا بازگشت به مسير توافق باشد.
توافق مكه؛ عربستان به دنبال فعال كردن تعهد دفاع مشترك
در همين راستا، تحركات عربستان، تركيه و پاكستان نيز ابعاد تازهاي پيدا كرده است. وزارت خارجه سعودي اعلام كرده وزراي خارجه سه كشور عضو «توافق مكه» براي دفاع مشترك، درباره برگزاري نشست فوري روساي ستادهاي مشترك نيروهاي مسلح سه كشور با هدف بررسي راههاي حمايت از عربستان براساس اين توافق رايزني كردهاند.
براساس توافق مكه، هرگونه حمله به يكي از طرفها، حمله به تمامي طرفها محسوب ميشود. اين رايزنيها در جريان ديدار فيصل بن فرحان وزير خارجه عربستان، با محمد اسحاق دار معاون نخستوزير و وزير خارجه پاكستان و هاكان فيدان وزير خارجه تركيه در نيويورك انجام شده است. سه وزير همچنين درباره وضعيت منطقه گفتوگو و بر اهميت امنيت و آزادي كشتيراني دريايي، احترام به حاكميت كشورها و عدم مداخله در امور داخلي آنها تاكيد كردهاند. با اين حال، بخش مهمتر اين نشست به فعالسازي سازوكارهاي دفاعي توافق مكه مربوط ميشود. وزراي خارجه سه كشور ضمن بررسي پيشرفتهاي مربوط به ايجاد دبيرخانه، كميتهها و كارگروههاي اين توافق، بر آمادگي براي آغاز فعاليت آنها تاكيد كردهاند. آنها همچنين حملات اخير عليه مكه مكرمه و تاسيسات غيرنظامي و اقتصادي عربستان را محكوم و بر حق رياض براي اتخاذ اقدامات لازم جهت دفاع از امنيت خود براساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد تاكيد كردهاند. در چنين شرايطي، ورود رسمي توافق مكه به سطح رايزنيهاي نظامي ميتواند بر محاسبات امنيتي منطقه اثرگذار باشد، به ويژه آنكه اين تحول در شرايطي رخ داده كه همزمان، اختلافات بر سر هرمز و تحولات مرتبط با يمن، عربستان و مسيرهاي كشتيراني در مركز رايزنيهاي منطقهاي قرار گرفته است.