مريم مهدوي‌اصل ٭
اشاره ـ امروز درحالي براي نخستين‌بار از راز سر به مُهر ۱۳۲ساله انگليس درباره «امتيازنامه براي يك كمپاني اجارتي جهه [جهت] منافع ترياك در مملكت ايران» و همچنين «امتيازنامه تشكيل يك انجمن شركت براي مقاطعه و اجاره منافع و رسومات محصول ترياك در مملكت ايران» درسال (۱۳۱۲ق / ۱۸۹۴م.) و در زمان حكومت ناصرالدين شاه قاجار، پرده برمي‌دارم كه انگليس به مدت 30 سال يعني تا سال (۱۳۴۲ق / ۱۹۲۳م.) كه دوسال پاياني حكومت احمدشاه قاجار است و «جامعه‌ملل» پس از پايان جنگ جهاني اول نيز تاسيس شده، به‌طور كاملا رسمي «كشت، مصرف و تجارت جهاني ترياك» در ايران را در انحصار خود در‌آورده بود؛ تاجايي‌كه علت فقير شدن، اعتياد فراگير و از بين رفتن فعاليت‌هاي صنعتگران، هنرمندان، كشاورزان، تاجران و احتمالا قحطي‌هاي معروف آن دوران تاريخي نه تنها ناشي از جايگزيني كشت ترياك به جاي زراعت گندم و غيره بوده، بلكه نتيجه اين تغيير زراعتي وسيع در ايران هم به تغيير تجارت جهاني ابريشم و ساير محصولات كشاورزي ايران به تجارت جهاني ترياك انگليس انجاميد كه تاكنون هيچ پژوهش اسنادي روي آن انجام نشده و در نتيجه ما تا به امروز از بزرگ‌ترين دليل چرايي و چگونگي توسعه‌نيافتگي تجارت بين‌المللي ايران و البته تبديل شدن به جهان سوم از ديدگاه نظريه‌پردازان جهان اول يا توسعه‌يافته در بي‌خبري مطلق به سر مي‌بريم.
پس اكنون، باتوجه به مجموعه سلسله گزارش‌هاي اسناد تاريخي كه در دوسال اخير نوشتم و در روزنامه اعتماد منتشر شد، امروز به طرح چند سوال تازه مي‌پردازم: «۱- آيا هنوز كساني در ايران هستند كه بگويند اسناد تاريخي براي گذشته است و ما براي فهم رويدادهاي سياست بين‌الملل نياز به تاريخ و اسناد ديپلماسي نداريم و فقط بايد به تحليل و تفسير رويدادهاي امروز پرداخت؟
۲- آيا ايران براي رسيدن به مرحله توسعه‌يافتگي غرب و برون‌رفت از عقب‌ماندگي شايع در كشورهاي جهان سوم، صرفا بايد دنباله‌روي نظريه‌هاي سياست بين‌الملل غرب باشد تا از مرحله جهان سومي به مرحله جهان اولي صعود كند؟
۳- آيا هنوز جايي براي پاسخ به اين سوال باقي مي‌ماند كه چرا دانشمندان، انديشمندان، استادان دانشگاه‌ها و ديپلمات‌هاي غربي حداقل از دوران پس از جنگ جهاني اول تا به امروز مي‌توانند نظريه‌پردازي كنند اما ما ايراني‌ها نه تنها توان فهم نظريه‌هاي سياست بين‌الملل غرب را نداريم، بلكه حتي نمي‌دانيم روش تحقيق آنان چگونه اجرا مي‌شود؟»
برهمين‌پايه، امروز در ادامه سلسله گزارش‌هاي اسنادي ـ پژوهشي ـ روزنامه‌نگاري با موضوع اسناد ديپلماسي موادمخدر و ترياك، براي نخستين‌بار در ايران و جهان به رونمايي از امتيازنامه‌هاي زراعت و تجارت جهاني ترياك انگليس در مملكت ايران و در زمان حكومت ناصرالدين شاه قاجار مي‌پردازم تا همزمان اين خبر را اعلام كنم كه زمان ورود به «عصر روشنگري» تمدن‌هاي باستاني جهان ازجمله ايران، چين، هند و غيره فرا رسيده است تا نه تنها با فهم ريشه‌اي نظريه‌هاي خطي سياست بين‌الملل غرب، اقدام به مديريت سياست بين‌الملل در آسيا كنند، بلكه پس از پنج دهه توقف، زمان بازگشت دانشجويان ايراني براي مطالعه و پژوهش اسناد تاريخي و به ويژه اسناد ديپلماسي هم درسال جديد آموزشي ۱۴۰۵ش. فرا رسيده تا نسل جوان ايراني با آگاهي و شناخت از تحولات خطي تاريخ سياست بين‌الملل از گذشته تا امروز و البته همزمان با كسب مهارت‌هاي بين‌المللي در دستگاه‌هاي اجرايي كشور بتوانند سهم و نقش خود را براي مديريت فرداي ايران پرافتخار و سربلند در جهان ناشناخته‌اي كه قطعا ديگر ما در آن زمان حضور فيزيكي نخواهيم داشت، ايفا كنند.
از گزارش سياسي مشيرالدوله
تا پيشنهاد كمپاني ترياك فرانسه
در گزارش روز يكشنبه ۵ مهر ۱۴۰۵ با تيتر «كشت ترياك با خيانت دامادهاي فتحعليشاه» كه به نقل ازكتاب مرجع «شرح حال رجال ايران» در قرن ۱۲ تا ۱۴ق. با نگارش مهدي بامداد در سال ۱۳۷۸ش. پرداختم كه در آن نوشته شده است: «[...] ميرزا حسين‌خان [مشيرالدوله] كه ازسال ۱۲۶۶ تا ۱۲۶۹ق. كارپرداز اول ژنرال كنسول (سركنسول) در بمبئي [هندوستان] بود در يكي از گزارش‌هاي خود منافع زياد كشت خشخاش را در ايران از نظر صادرات گوشزد دولت [اميركبير] نمود دولت هم بنابراين گزارش كشت خشخاش را در مملكت ترويج كرد و ابتداء درسال ۱۲۶۷ق. بناي ترياك‌كاري در اطراف تهران گذاشته شد. ميرزا حسين‌خان سه سال در هندوستان سركنسول بود در اين مدت حسنعليشاه معروف به آقاخان محلاتي ملقب به عطاشاه به مناسبت اينكه باهم باجناق و هر دو داماد فتحعليشاه بودند نسبت به او محبت بسيار مي‌كرد ازجمله در شرط‌بندي اسب‌دواني بمبئي مبلغ ۱۵۰هزار روپيه به او داده وگفته بود در شرط‌بندي براي او بليط خريده و باسم او اصابت كرده است.» بنابراين، در اينجا به ذكر اين نكته بسنده مي‌كنم كه با انعقاد «عهدنامه پاريس ۱۲۷۳ق / ۱۸۵۷م.» بين ايران و انگليس براي جداسازي هميشگي هرات از ايران كه پس از سومين لشكركشي ايران به هرات در عصر ناصرالدين شاه قاجار انجام شد و احتمالا حدود تقريبي ۵سال بعد از گزارش سياسي مشيرالدوله از بمبئ هند انگليس به اميركبير در مورد كشت و تجارت ترياك است، به احتمال بسيار زياد «عهدنامه پاريس» معاهده‌اي به‌شدت ننگين‌تر از «معاهده گلستان» با طراحي سرگوراوزلي انگليسي و اجراي روسيه‌تزاري است كه «معاهده تركمنچاي» را هم به دنبال داشت. چراكه اكنون اين فهم و شناخت به وجود آمده كه احتمالا «معاهده پاريس» بايد پايه امتيازنامه‌هاي استعماري انگليس در ايران عصر ناصرالدين شاه قاجار باشد كه البته اين موضوع به پژوهشي جداگانه و جامع نياز دارد.
اما پيش از انعقاد امتيازنامه‌هاي كشت و تجارت جهاني ترياك انگليس در مملكت ايران در سال ۱۳۱۲ق. يك برگ سند در آرشيو دارالخلافه قاجاريه و در مركز اسناد وزارت امورخارجه وجود دارد كه به موضوع تجارت جهاني ترياك فرانسه در سال ۱۳۱۱ق. و پيش از انگليس پرداخته كه متن آن بدين شرح است: «ترجمه راپورت درخصوص ترياك ـ يك كمپاني بزرگ بمخلص [به مخلص] اظهارداشت كه براي انحصار حمل ترياك بخارجه [به خارجه] حاضر است كه با دولت عليه ايران قراري بگذارد بدون اينكه بفروش [به فروش] داخله مداخله نمايد اين كمپاني انگليس نيست و فرانسه است و ميخواهد [ميخواهد] چند نفر از متمولين روس را با خود شريك كند تا آنكه اسباب حسد نشود بملاحظه [به ملاحظه] اينكه مبادا اين فقره مغاير برأي [به رأي] مبارك حضرت اجل اشرف اعظم باشد مخلص چنين جواب داد كه علي‌الحساب [متوقع] مذاكره نيست ولي از آنجاييكه [آنجاييكه] دولت عليه واردات [ناخوانا] در اين معامله خواهد داشت مهم است فقره بدقت [به دقت] ملاحظه شود مستدعي است اعلام فرمايند كه مجاز هست شروع بگفت‌وگو [به گفت‌وگو] نمايد يا خير بمفتاح [به مفتاح] رمز خودمان (نمره۵۲۰ عمل ترياك) را بيفزاييد».
همچنين در كتاب «توطئه ترياك»، گزارش تحقيقاتي مجله «رمپارتز» چاپ امريكا، با ترجمه نوروز بهرامي در سال ۱۳۵۰ش. درباره تجارت ترياك فرانسه نوشته شده است: «تجارت ترياك در سايگون تازگي ندارد. تاريخ تجارت ترياك از روزهاي ۱۹۴۹ [۱۳۲۸ش.] شروع مي‌شود، درست همان سالي كه استعمارگران فرانسه امپراتوري بائوداي را به رياست دولت ويتنام منصوب كردند بائوداي همكار خود باي وين بي‌رقيب را به رياست پليس برگزيد. باين وين نه تنها تمام دستجات را[...] اداره مي‌كرد بلكه [...] سايگون را به‌اضافه محله چيني‌ها (چولون) را مثل موم در دست خود داشت [...]».
امتيازنامه كمپاني تجارت ترياك انگليس
در ادامه پيشنهاد تجارت جهاني كمپاني ترياك فرانسه به ايران، به عنوان رقيب استعماري انگليس، اكنون به متن امتيازنامه كمپاني تجارت جهاني ترياك انگليس در ايران مي‌پردازم كه حداقل نتيجه مجموعه معاهدات سياسي ـ تجاري منعقد شده بين ايران و انگليس و تحت سه مرحله لشكركشي ايران به هرات از زمان سلطنت فتحعليشاه و وليعهدي عباس ميرزا تا سلطنت محمدشاه و ناصرالدين شاه قاجار و در جهت تامين منافع امنيتي انگليس به وجود آمده است. اكنون متن اين امتيازنامه بدين شرح است: «امتيازنامه براي يك كمپاني اجارتي جهه [جهت] منافع ترياك در مملكت ايران ـ فصل اول ـ خريد تمام ترياك حاصل در ايران و ساختن و فروش آن باشكال [به اشكال] مختلفه در داخل مملكت ايران است همچنين حمل و نقل آنست بخارجه واگذار شده است بمسيو لُمِر سرتيب[سرتيپ] مقيم در طهران از تاريخ اين امتياز الي سي‌سال ـ فصل دوم ـ صاحب امتياز ادا خواهد كرد بخزانه دولتي ايران يك مبلغ معين سالانه كه عبارت از سي‌هزار ليره انگليس باشد در صورت منفعت يا ضرر ادا اين مبلغ در دو قسط خواهد بود كه در ششماه آن پانزده هزار ليره مي‌شود ـ فصل سوم ـ صاحب امتياز مساعده خواهد داد بزارعين ترياك براي حصول محصولشان و اين مبلغ عده را كسر خواهد كرد در موقع خريد ترياك از قرار همان قيمتي كه پيش با يكديگر قرار داده‌اند صاحب‌امتياز از زارعين منفعت [ناخوانا] خرج ديگري از بابت اين مساعده خواهد گرفت تمام زارعيني كه مي‌خواهند مثل سابق زراعت ترياك نمايند تكليف آنها اين خواهد بود كه در اول هرسال يك اجازه زرع از طرف صاحب امتياز حاصل نمايند و اجازه مزبوره به آنها مجاني داده خواهد شد با شرايطي كه فيمابين طرفين است ـ فصل چهارم ـ تمام تجار و عمال رعيت ايران كه از تاريخ اين امتياز در داخله ايران مشغول بفروش ترياك خالص يا ساختگي مي‌شوند خواه به‌طور حبوب يا معجون يا شيره با مطبوخ يا لوله و غيره خواه باشكال [به اشكال] ديگر كه اسامي آن تجار و مقر آنها در كتابچه كه [فدا] نوشته شده است مي‌توانند تجارت خودشان را معاودت نمايند مشروط بر آنكه حاصل نمايند از طرف صاحب‌امتياز يك اجازه فروش كه قيمت سالانه‌اش زايد از شش تومان نخواهد بود فروشندگان مجاز زراعت خواهند كرد از جانب صاحب‌امتياز يك تنزل قيمت يا تخفيفي در فروش ترياك موافق تمام اشكالي كه جهه آنها ظاهر شده است و اين تنزل قيمت كه از حد شش الي حد دوازه [دوازده] جهه آنها بواسطه صاحب‌امتياز معين شده است بسته بفروش و مقر آنها است ـ فصل پنجم ـ حمل ترياك در داخله ايران بدون اذن صاحب‌امتياز قدغن است و مال‌التجاره ايشان ضبط خواهد گرديد ـ فصل ششم ـ صاحب‌امتياز مجبور است از خريدن تمام ترياكي كه حاصل مي‌شود در ايران موافق شرايطي كه در فصل سوم معين شده است ترياكي كه حاصل مي‌شود بتوسط يك زارع بدون اجازه زرع ضبط و اخذ خواهد گرديد صاحب امتياز از ابتداي اشتغالش در ايران مي‌تواند ابتياع نمايد تمام ترياك را قيمت‌هاي آن به‌طور خوش‌آيند و مطلوبيت برقرار خواهد شد ـ فصل هفتم ـ حكومت دولتي ايران در مدت اين امتياز بتعهدات بر عدم افزايش نرخ و حقوق و غيره براي ترياك و صاحب‌امتياز راضي است باين حقوق كه عبارتند از نرخها و غيره كه ازين ببعد مثل حالا ادا خواهند شد ـ فصل هشتم ـ حكومت دولت ايران سياست خواهد كرد كسي كه بخواهد تعرض كند به بيانات و احكامات اين امتياز و كسي كه ترياك را بدون اجازه داخل مملكت نمايد يا آنكه برخلاف قانون عمل نمايد مال‌التجاره آن مغضوب بلكه علاوه‌بر اين جريمه نيز خواهد داد و نصف جريمه‌ها در آخر هرسالي بخزانه دولتي ايران ادا خواهند شد ـ فصل نهم ـ صاحب امتياز حقوق خود را در اين امتياز مي‌تواند واگذار نمايد بيك [به يك] كمپاني ديگر صاحب سهم در صورتيكه كمپاني مزبور مقبول حكومت دولت ايران گردد و اين كمپاني مجبور است كه به‌طوريكه خود صاحب امتياز رفتار مي‌كرده است از هر حيثيت رفتار نمايد و اسم اين كمپاني خواهد بود (كمپاني اجاره منافع ترياك در مملكت ايران) ـ فصل دهم ـ در صورتيكه يك اختلاف راي در اين امتياز ميان حكومت دولتي ايران و صاحب اين امتياز روي دهد اين گفت‌وگو منجر خواهد شد نزد شخصي مرضي‌الطرفين و هرچه آنشخص [آن شخص] مرضي‌الطرفين بگويد بايد طرفين قبول كرده و مجري دارند و تمام گفت‌وگوي فيمابين صاحب امتياز و رعيت ايران قطع و فصل خواهد شد در محكمه عدليه ايران ـ فصل يازدهم ـ اگر چنانچه صاحب‌امتياز در مدت ششماه از تحرير اين امتياز كمپاني تشكيل ننمايد هرآينه اين امتياز هيچ خواهد بود و هرگاه دوازده ماه بعد از تشكيل اين كمپاني مجلس مزبور شروع به‌كار نكند نيز اين امتياز باطل خواهد بود مگر در صورتيكه در اينمدت هيجده ماه يك اغتشاش پليتيكي يا ماليه يا جنگ و امثال آن در اروپ [اروپا] يا در ايران ظاهر گردد درينصورت صاحب‌امتياز و كمپاني معفو از اجرا اين مطالب هستند ـ فصل دوازدهم ـ اين امتيازنامه كه دو نسخه نوشته شده و هر يك آنها موشح بامضاء مبارك اعليحضرت اقدس شاهنشاهي و بامضاء صاحب‌امتياز است در دفترخانه وزارت امورخارجه ضبط است»
امتيازنامه انگليسي كشت ترياك ايران
و درپايان، به متن امتيازنامه زراعت و كشت ترياك ايران درجهت تامين منافع امنيتي انگليس مي‌پردازم كه باعث اعتياد فراگير مردم ايران تا چندين نسل شد و حتي تا دوره حكومت پهلوي دوم هم ادامه پيدا كرد. برهمين پايه، متن اين امتيازنامه انگليسي بدين شرح است: «امتيازنامه تشكيل يك انجمن شركت براي مقاطعه و اجاره منافع و رسومات محصول ترياك در مملكت ايران ـ فصل اول ـ خريد تمامي ترياك كه در مملكت محروسه ايران زراعت كشت بعمل آيد و احداث كارخانه‌جات براي ترتيب و عمل آوردن آن به اشكال مختلفه چه براي فروش در داخله و چه حمل بخارج براي فروش بدون استثنا از تاريخ امضاي امتيازنامه حاضره الامدت سي‌سال شمسي ازطرف دولت اعليحضرت شاهنشاهي به صاحب امتياز بموجب فصول مشروحه ذيل واگذار و اعطا مي‌شود. ـ فصل دوم ـ صاحب امتياز همه ساله مبلغ معينه مقرره چهل‌هزار ليره انگليس باسم ماليات بخزانه دولت اعليحضرت شاهنشاهي خواهد پرداخت و اين مبلغ را قطع‌نظر از منافع يا خسارات اتفاقي بايد كارسازي دارد. اداي اين ماليات بچهار قسط و هر قسطي ده هزار ليره انگليس سه‌ماه بسه [به سه] ماه پيش پرداخته خواهد شد و شروع به اداي اقساط بموجب فصول آتي ششماه بعد از امضاي امتيازنامه حاضره خواهد بود. ـ فصل سوم ـ صاحب امتياز مبلغي پيش برسم مساعده در عوض قيمت محصول ترياك به زارعين كارسازي خواهد داشت و بعد هنگام به دست آمدن محصول و خريداري ترياك از بابت قيمت قطع شده كسر خواهد گذارد و صاحب‌امتياز حق مطالبه [تبديل] و هيچقسم [هيچ قسم] تكلفات را نخواهد داشت و عموم زارعين كه تبعه ايران هستند كمافي‌سابق در تحت قوانين حكومتي مملكتي خواهند بود و صاحب امتياز حق مداخله در امور احدي نخواهد داشت. عموم زارعين ترياك كه ميل بمداومت [به مداومت] حرفه خود داشته باشند مجبور خواهند بود كه در اول هرسال تحصيل اجازت‌نامه كتبي براي زراعت خود از صاحب امتياز به‌نمايند و اين اجازت‌نامه از طرف صاحب‌امتياز بآنها [به آنها] مجانا تسليم خواهد گرديد. ـ فصل چهارم ـ عموم تبعه ايران از تجار و سوداگران كه در تاريخ امضاي اين امتيازنامه در داخله مملكت مشغول خريد و فروش ترياك خالص و با انواع اشكال مختلفه آن هستند خواه بشكل [برُش] خواه حب خواه لوله و خواه بشكل شربت كوكنار و غيره و غيره و اسم آنها در دفتر كدخداي صنف محل توطن آنها ثبت است مي‌توانند بشرط اخذ اجازت‌نامه از صاحب امتياز مداومت در كسب خود نمايند. و عموم ترياك خالص و اشكال مختلفه آنكه از كارخانه‌جات صاحب امتياز متدرجاً خارج مي‌شود و توسط اشخاص سابق‌الذكر بمعرض فروش ميرسد در صدي شش الا صدي از ده برحسب استعداد محل فروش و عدد فروشندگان از طرف صاحب‌امتياز بآنها بزل خواهد شد. ـ فصل پنجم ـ حمل ترياك و انواع اشكال آن در داخله ايران از موقعي به موقع [به موقع] ديگر بدون اجازت‌نامه كتبي صاحب‌امتياز ممنوع خواهد بود و اگر ديده شود مال‌التجاره ضبط صاحب‌امتياز خواهد گرديد. ـ فصل ششم ـ صاحب امتياز مجبور خواهد بود كه تمامي ترياك مملكت شاهنشاهيرا [شاهنشاهي را] همه ساله خريداري نموده و قيمت آن را نقد كارسازي دارد و همچنين مي‌تواند تمامي جنس ترياك كه در تاريخ داخل شدن به اجراي عمل خود در يد تصرف تجار و زارعين و ترياك‌فروشان جزو موجود ميباشد ابتياع نموده و قيمت را با صاحبان آنها دوستانه بگذارند در صورت اختلاف بين‌الطرفين رجوع به حكميت ثالث مرضي‌الطرفين نموده حكومت او را بدون گفت‌وگو اجرا دارند. ـ فصل هفتم ـ دولت اعليحضرت شاهنشاهي تعهد ميفرمايند كه در تمام مدت و زمان پايندگي امتيازنامه حاضره كه به سي‌سال شمسي معين شده است بهيچ اسم و رسم و ديناري بر ماليات و تكلفات زارعين و گمرك ترياك و انواع اشكال و تركيبات آنكه معمول زمان حال است نيفزايند. و صاحب‌امتياز متقبل است كه مداومت در اداي حقوق مالياتي و گمرك و غيره كه معمول زمان حال ميباشد بنمايد. ـ فصل هشتم ـ دولت اعليحضرت شاهنشاهي عموم اشخاصيكه اسباب اخلال و خسارت اداره رسومات ترياك و شروط مندرجه در امتيازنامه حاضر شوند بسختي تنبيه خواهند فرمود و همچنين اشخاصيكه در تصرف آنها ترياك يا تركيبات آن بدون اجازت‌نامه و ترتيبات صاحب‌امتياز يافت شود تنبيه خواهند شد. و بعلاوه تمام ترياك متصرفي آنها ضبط صاحب‌امتياز گشته و از متصديان اخذ جريمه خواهد گشت و نصف جريمه ماخوذه در آخر هرسال تسليم خزانه دولت خواهد گرديد. ـ فصل نهم ـ صاحب امتياز مي‌تواند تمام حقوقيكه [حقوقي كه] بموجب امتيازنامه حاضره باو اعطا گشته بشخصي واحد يا اشخاصي چند واگذار نموده انتقال دهد يا ايجاد انجمن شركت و سهام شركتي براي اجرا و به‌كار انداختن اين امتيازنامه نمايد و انجمن شركت مجبور خواهد بود كه بقدر امكان از تبعه ايران مستخدم دارد. ـ فصل دهم ـ اين امتيازنامه كان‌لم‌يكن و از درجه اعتبار ساقط خواهد بود اگر در مدت معينه ششماه بعد از تاريخ امضاي امتيازنامه حاضره صاحب‌امتياز وضع و تعيين يك انجمن شركت براي اجرا و به‌كار انداختن امتيازنامه ننمايد و همچنين بعد از ايجاد انجمن شركت اگر در يك مدت معينه شش ماه ديگر شروع به‌كار و اجراي امتيازنامه ننمايد به طريق اولي از درجه اعتبار ساقط خواهد بود باستثناي صورت وقوع يك اشكال پوليتيكي يا ماليه در اروپا يا ايران يا حدوث جنگ يا واقعه ديگر كه بدان واسطه اسباب تعطيل اجراي عاجل امتيازنامه گشته نتواند در دوازده‌ماه شروع به‌كار نمايد در آن صورت زمان مرتفع شدن اشكالات اظافه [اضافه] بر مدت معينه خواهد گشت. ـ فصل يازدهم ـ دولت اعليحضرت شاهنشاهي متعهد مي‌شوند كه هميشه حمايت و همراهي‌نامه از صاحب‌امتياز و جانشين‌هاي او در عموم كارهاييكه [كارهاييكه] مربوط به اجرا و پيشرفت امور متعلق به امتيازنامه حاضره است بفرمايند اما صاحب‌امتياز و جانشينان او هيچ‌وقت و بهيچ [به هيچ] اسم و رسم حق مطالبه بهيچقسم [به هيچ قسم] خسارت را از دولت اعليحضرت شاهنشاهي نخواهند داشت. ـ فصل دوازدهم ـ در صورت وقوع اختلافي در ترجمه و تاويل و تعبير يكي از فصول امتيازنامه مابين دولت اعليحضرت شاهنشاهي و صاحب امتياز يا جانشينان او پيدا شود اين اختلاف رجوع بحكميت ثالث مرض‌الطرفين[مرضي الطرفين] خواهد شد و عقيده تشخيص حكم فوراً مُمض و مُجرا خواهد بود و عموم اختلافات حادثه مابين تبعه دولت عليه و صاحب امتياز يا جانشينان او رجوع بمحكمه عدليه ايران گشته در تحت قوانين مملكتي حكومت خواهد گشت. ـ امتيازنامه حاضره در دو نسخه نوشته شده و هر دو به امضاء و مُهر مبارك اعليحضرت شاهنشاهي مزين گشته و در دفتر وزارتخارجه ثبت و صاحب‌امتياز امضاء و ممهور داشته مابين دولت عليه و صاحب امتياز مبادله گرديد. ـ طهران بتاريخ شهر جمادي‌الثاني ۱۳۱۲ هجري مطابق دسامبر ماه گِرِيگُوري ۱۸۹۴ مسيحي»
بلاي افيون يا كفاره گناهان
همچنين، براي شناخت بهتر از آنچه اجراي امتيازنامه‌هاي انحصاري زراعت و تجارت جهاني ترياك انگليس در ايران، بر سلامتي و رفاه نياكان ما آورده، به چند بيت از شعر «بلاي افيون يا كفاره گناهان»، اثر حسين مسرور، نويسنده، مترجم و از شاعران دوره قاجار و پهلوي (۱۳۰۸ق / ۱۳۴۷ش.) اشاره مي‌كنم كه دركتاب «آفت زندگي» حسنعلي آذرخش درسال ۱۳۳۴ش. چاپ شده است. حسين مسرور در زمان حكومت ناصرالدين شاه و حدود ۵سال پيش از امتيازنامه ترياك انگليس در كوهپايه اصفهان به دنيا آمده و درحقيقت سراسر زندگي او تحت‌تاثير «سلاح استعماري ترياك» انگليس سپري شده و در نتيجه خود از مشاهده‌گران و تجربه‌گرايان حاضر در آن دوره سياه تاريخ اجتماعي ايران است و بس.
«چيست يارب، اين بزهر آلوده تخم كوكنار؟!
خوشه آدم فريب و دانه مردم شكار
[...] دشمني خونخوار و، اندر دوستي ثابت قدم
دوستي غدار و، اندر دشمني كامل عيار
[...] دشمن جان است، ره در كاخ و ايوانش مده
بيخ بيداد است، اندر باغ و بستانش مكار
[...] داد افيون خاك مشرق را بباد نيستي
گر نميداني ز تاريخ جهان كن اختيار
يك نظر سوي خراسان كن، كه حال مردمش
لوحه عبرت بود از بهر مرد هوشيار
كشوري آشفته، چون گلزار هنگام خزان
مردمي افسرده، چون بيمار، گاه احتضار
[...] از چه؟ بوريحان نميايد ز بيرونش برون
ازچه؟ بومسلم نمي‌گردد ز مروش آشكار
بلخ دارد، ليك بومعشر ندارد در ميان
طوس دارد، ليك فردوسي ندارد در كنار
[...] آنچه افيون با خراسان كرد در ميزان عقل
ظلم چنگيز و بلاي غز، يكي بود از هزار
بس جنايتها در ايران‌زاده اين مادر است
كاش شيرش را ببستان خشك كردي كردگار
بايد از اين خاكدان بركند او را بيخ و بن
پيش ازآن كز ما برآرد بيخ و بن در روزگار». ادامه دارد...
منبع: كتابخانه شماره يك و ايرانشناسي مجلس ٭ روزنامه‌نگار و پژوهشگر