درنگي بر نمايش «قائم‌مقام فراهاني» به كارگرداني اردشير صالح‌پور
روزگار سياستمدار- اديب عهد قاجار روي صحنه
نمايش «قائم‌مقام فراهاني» به نويسندگي و كارگرداني اردشير صالح‌پور، يكي از چهره‌هاي مهم سياسي، فرهنگي و ادبي ايران را از سايه نام اميركبير بيرون آورده و با تكيه بر پژوهشي شش‌ماهه، چهار سال پاياني زندگي او را در باغ نگارستان روايت مي‌كند.
در متني كه ايران‌تئاتر درباره اين نمايش منتشر كرده، آمده است: سيدابوالقاسم حسيني‌مهرآبادي مشهور به قائم‌مقام فراهاني از شخصيت‌هاي تاثيرگذار دوره قاجار بود كه در عرصه سياست، فرهنگ و ادبيات ايران نقش مهمي داشت. با توجه به نزديكي دوره فعاليت او با اميركبير، اين دو شخصيت گاه در ذهن مخاطبان با يكديگر درهم آميخته‌اند، در حالي كه هر يك جايگاه تاريخي و ويژگي‌هاي مستقل خود را دارند.
با اين حال، ميان قائم‌مقام و اميركبير پيوند تاريخي مشخصي نيز وجود دارد. بر اساس روايت اردشير صالح‌پور، نويسنده و كارگردان نمايش «قائم‌مقام فراهاني» پدر اميركبير در خانه قائم‌مقام خدمت مي‌كرد و اميركبير از كودكي در اين محيط بزرگ شده است. او بعدها وارد فعاليت‌هاي ديواني و نويسندگي شده و از نزديك با فضاي فكري و اداري قائم‌مقام آشنا مي‌شود. ارتباطي كه بخشي از زمينه تاريخي شكل‌گيري نسل جديد رجال سياسي ايران در دوره قاجار را نشان مي‌دهد.
و اما اكنون شخصيت به محاق رفته «قائم‌مقام فراهاني» اين سياستمدار، خوشنويس و صدراعظم شناخته شده دوره قاجار مورد توجه اردشير صالح‌پور، درام‌نويس و پژوهشگر تئاتر قرار گرفته است تا از دريچه نگاه يك هنرمند به مردم معرفي شود.
درباره قائم‌مقام فراهاني آورده‌اند كه از خوشنويسان صاحبنام و تاثيرگذار در روند تحول خط فارسي بود. اگرچه اهميت كار خوشنويسي او با استادان تراز اول اين هنر قابل مقايسه نيست، اما تلاشش براي نزديك كردن اصول خط شكسته به نستعليق و ابداع برخي اصول جديد، در روند تحول خط فارسي اهميت داشت. همچنين در تحول نثر فارسي نقشي مهم ايفا كرده است. نثر ديواني در آن دوره سرشار از مبالغه، تملق، عبارت‌پردازي‌هاي عربي، سجع و ساختارهاي پيچيده بود و در فرمان‌ها و مراسلات رو به انحطاط مي‌رفت. او اين شيوه را به نثري فصيح‌تر و روان‌تر نزديك كرد و پس از او بسياري از منشيان دوره قاجار از سبك او پيروي كردند. او در شعر نيز استعداد داشت، اما مهم‌ترين اثر ماندگارش «منشآت» است؛ اثري كه جايگاه او را در تاريخ نثر فارسي تثبيت كرده است.
توجه به همين ابعاد تاريخي و ادبي، اردشير صالح‌پور را به پژوهش درباره قائم‌مقام واداشت و به گفته اين هنرمند، براي نگارش متن نمايشنامه نزديك به ۳۵۰ نامه و ۲۳ منبع تاريخي مطالعه شد و در نهايت اين مطالعات به شكل‌گيري نمايشنامه «قائم‌مقام فراهاني» انجاميد. تمركز اثر نيز بر چهار سال پاياني زندگي قائم‌مقام قرار گرفته است، دوره‌اي كه سرنوشت سياسي و شخصي او به نقطه پاياني خود نزديك مي‌شود.
انتخاب باغ نگارستان براي اجراي اين نمايش نيز بخشي از ايده اصلي اثر است. باغ نگارستان محل كشته شدن قائم‌مقام است و به همين دليل، فضاي اجرا تنها محلي براي استقرار صحنه نيست، بلكه بخشي از روايت نمايش را شكل مي‌دهد.
به جاي آنكه فضاي متعارف تئاتر در باغ بازسازي شود، تلاش شده ساختار اجرا با ويژگي‌هاي خود مكان هماهنگ باشد. صالح‌پور از اين شيوه با عنوان «تئاتر مكان‌محور» يا «تئاتر محيطي» ياد كرده؛ رويكردي كه در آن، مكان تاريخي نه يك پس‌زمينه، بلكه يكي از عناصر شكل‌دهنده به اجراست.
اين شيوه با طرحي كه صالح‌پور در انجمن آثار و مفاخر فرهنگي از آن با عنوان «درام مفاخر» ياد كرده نيز ارتباط دارد. بر اساس اين رويكرد، معرفي شخصيت‌هاي تاريخي مي‌تواند از سالن‌هاي معمول تئاتر فراتر برود و در مكان‌هايي اتفاق بيفتد كه با زندگي، آثار يا سرنوشت اين شخصيت‌ها ارتباط مستقيم دارند. به اعتقاد صالح‌پور، چنين اجراهايي علاوه بر وجه هنري مي‌توانند به معرفي ظرفيت‌هاي فرهنگي و گردشگري مكان‌هاي تاريخي نيز كمك كنند.
نمايش «قائم‌مقام فراهاني» در قالب يك پرفورمنس هفت‌تابلويي اجرا مي‌شود و هر تابلو از طريق يكي از بازيگران پيش مي‌رود.
در اين نمايش هنرمنداني همچون ايرج راد، كاظم هژيرآزاد، اصغر همت، آتش تقي‌پور، ابوالفضل همراه و ديگر بازيگران شناخته شده حضور دارند و تهيه‌كنندگي اثر را انجمن آثار و مفاخر فرهنگي برعهده دارد. حضور اين هنرمندان تنها به ايفاي نقش محدود نشده و تعدادي از آنان در مقام مشاور و همفكر نيز در روند آماده‌سازي اثر همراه گروه بوده‌اند و از تجربه و ديدگاه‌شان براي ارتقاي كيفيت كار استفاده شده است.
«قائم‌مقام فراهاني» تلاشي براي بازخواني شخصيتي است كه مي‌توان او را هم از منظر تاريخ سياسي و اداري ايران و هم از منظر ادبيات و فرهنگ بررسي كرد؛ شخصيتي كه شناخت او تنها به يك دوره تاريخي يا يك واقعه محدود نمي‌شود و همچنان مي‌تواند موضوعي براي پژوهش، گفت‌وگو و روايت هنري باشد. آنچه اين نمايش را از يك بازسازي صرف تاريخي فراتر مي‌برد، پيوند ميان پژوهش، ادبيات، بازيگري و مكان است؛ روايتي كه از مطالعه صدها نامه و منابع تاريخي آغاز شده، حدود شش ماه براي نگارش آن زمان صرف شده و در نهايت در باغ نگارستان، يعني مكاني كه با آخرين فصل زندگي قائم‌مقام پيوند خورده، به صحنه رسيده است.
نمايش «قائم‌مقام فراهاني» از 10 تا 24 مهر ساعت 19:30 در باغ نگارستان روي صحنه است.