اختلاف بر سر يك واژه يا اختلاف در فهم يك مفهوم؟
سيد علي عباسي
بحث‌هايي در خصوص سخنان دكتر مسعود پزشكيان درباره مفهوم تقوا و عبارت مشهور امام علي(ع) در خطبه شانزدهم نهج‌البلاغه مطرح شده كه لازم است از منظر لغت‌شناسي و معنايي مورد بررسي قرار گيرد. در اين ميان، پرسشي اساسي مطرح مي‌شود: آيا ترجمه واژه «الخطايا» به «خطاها» از نظر زبان عربي و متون ديني نادرست است كه چنين مورد هجمه قرار گرفته‌اند؟براي پاسخ، بايد ميان سه موضوع تفاوت گذاشت: معناي لغوي واژه، مفهوم آن در سياق نهج‌البلاغه و تعريف جامع تقوا در آموزه‌هاي اسلامي. خلط اين سه موضوع مي‌تواند زمينه‌ساز داوري نادقيق درباره يك سخن يا گوينده آن شود.
۱- متن نهج‌البلاغه: امام علي(ع) دقيقا چه مي‌فرمايند؟در خطبه شانزدهم نهج‌البلاغه آمده است: «ألا وإِنّ الْخطايا خيْلٌ شُمُسٌ، حُمِل عليْها أهْلُها، وخُلِعتْ لُجُمُها، فتقحّمتْ بِهِمْ فِي النّارِ. ألا وإِنّ التّقْوى مطايا ذُلُلٌ، حُمِل عليْها أهْلُها، وأُعْطُوا أزِمّتها، فأوْردتْهُمُ الْجنّه.»
ترجمه: «آگاه باشيد كه خطاها اسب‌هاي سركشي هستند كه صاحبانشان بر آنها سوار شده‌اند و افسارشان را از دست داده‌اند؛ پس آنان را به آتش مي‌افكنند و آگاه باشيد كه تقوا مركب‌هاي رام و فرمانبرداري است كه صاحبانشان زمام آنها را در دست دارند و به‌وسيله آنها به بهشت مي‌رسند.» منبع: نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶. متن و ترجمه خطبه. امام علي(ع) در اين عبارت، دو وضعيت متضاد را ترسيم مي‌كنند: نيرويي كه مهار خود را از دست داده و انسان را به سقوط مي‌كشاند و نيرويي كه تحت كنترل است و او را به مقصد درست مي‌رساند. واژه محوري بخش نخست، «الخطايا» است؛ جمع «خطيئه». اين واژه در بسياري از متون ديني و ترجمه‌ها هم به معناي گناهان و هم لغزش‌هاي اخلاقي به كار مي‌رود، اما بررسي معناي آن بايد با توجه به زبان عربي و بافت كلام انجام شود.
۲- آيا «خطايا» الزاما به معناي «گناهان» است؟در زبان عربي، واژه‌هاي «خطأ»، «خطِيئة» و «ذنب» از نظر كاربرد و بار معنايي يكسان نيستند؛ هرچند در برخي موارد همپوشاني دارند. در منابع لغوي، ريشه «خطأ» با مفهوم خطا رفتن، اشتباه كردن و فاصله گرفتن از صواب ارتباط دارد. در مقابل، «خطيئه» در بسياري از كاربردهاي ديني به معناي لغزش و گناه است. ابن منظور در لسان‌العرب ذيل ريشه «خطأ»، به تفاوت‌هايي ميان كاربردهاي مشتق از اين ريشه اشاره مي‌كند. همچنين فضل بن حسن طبرسي در مجمع‌البيان، ذيل آيه ۲۸۶ سوره بقره، ميان «أخطأ» و «خطِئ» تمايز معنايي مطرح مي‌كند و توضيح مي‌دهد كه خطا مي‌تواند با گناه يا بدون آن رخ دهد، در حالي كه كاربرد ديگر به گناه اختصاص دارد. منابع: * ابن منظور، لسان العرب، ماده «خطأ».* طبرسي، مجمع‌البيان في تفسير القرآن، تفسير سوره بقره، آيه ۲۸۶.اين شواهد نشان مي‌دهند كه مفهوم خطا در زبان عربي، از نظر معنايي قابل بررسي و تفكيك است. بنابراين، ترجمه يك واژه از اين حوزه معنايي به «خطا» را نمي‌توان صرفا با اين استدلال كه موضوع متن ديني است، نادرست دانست. با اين حال، يك نكته اساسي را نبايد ناديده گرفت: اين شواهد به تنهايي ثابت نمي‌كنند كه «الخطايا» در خطبه شانزدهم مشخصا به معناي اشتباهات غيرعمدي يا گناه است. معناي نهايي واژه بايد از تركيب معناي لغوي و سياق عبارت به دست آيد. در برخي ترجمه‌ها «گناهان» معنا شده و در برخي خطا از جمله ترجمه شيخ حسين انصاريان؛ پي تمام اين نكات نمي‌توان بي‌اعتبار دانست ترجمه «خطاها» در سطح لغوي را.
۳- قرآن چه نگاهي به مفهوم خطا دارد؟خداوند در آيه ۲۸۶ سوره بقره مي‌فرمايد: «ربّنا لا تُواخِذْنا إِنْ نسِينا أوْ أخْطأْنا» «پروردگارا، اگر فراموش كرديم يا به خطا رفتيم، ما را مواخذه مكن.» اين آيه نشان مي‌دهد كه مفهوم خطا در ادبيات قرآني مي‌تواند در ارتباط با فراموشي و مواخذه مطرح شود. همچنين آيه «لا يُكلِّفُ‌الله نفْسًا إِلّا وُسْعها» در همان سوره، بر تناسب تكليف الهي با توانايي انسان تاكيد دارد. از كنار هم قرار دادن اين آيات مي‌توان دريافت كه مسووليت انسان و ارزيابي رفتار او، مساله‌اي دقيق‌تر از صرف وقوع يك نتيجه نامطلوب است. البته اين آيات مستقيما معناي «الخطايا» را در نهج‌البلاغه تعيين نمي‌كنند، بلكه نشان مي‌دهند كه در فهم مفاهيم مربوط به خطا و مسووليت، بايد به سياق و شرايط عمل توجه كرد. منبع: قرآن كريم، سوره بقره، آيه ۲۸۶؛ تفسير طبري، ذيل همين آيه.
۴- آيا احاديث نيز ميان خطا و گناه تفاوت مي‌گذارند؟
در منابع حديثي، روايتي با اين مضمون نقل شده است: «إِنّ‌الله وضع عنْ أُمّتِي الْخطأ والنِّسْيان وما اسْتُكْرِهُوا عليْهِ.»
«خداوند از امت من، خطا و فراموشي و آنچه را به آن مجبور شده‌اند، برداشته است.» اين روايت در منابع حديثي نقل شده و درباره طرق و اعتبار سند آن بحث‌هايي وجود دارد. مضمون آن، توجه به تفاوت ميان رفتار اختياري و آن چيزي است كه از خطا، فراموشي يا اجبار ناشي مي‌شود. منبع: ابن‌ماجه، السنن، كتاب الطلاق، حديث ۲۰۴۵.اين شاهد، مانند آيات پيشين، براي توضيح مفهوم خطا و مسووليت انسان مفيد است.
۵- پيام اصلي خطبه شانزدهم چيست؟در شرح محمد عبده بر نهج‌البلاغه، تمثيل امام علي(ع) بر تفاوت ميان نيروي مهار نشده و نيروي تحت كنترل متمركز است. اسب سركش، سوار خود را به مسيري مي‌برد كه اختيار آن را ندارد؛ در مقابل، مركب رام تحت فرمان سوار است. اين تصوير، افزون بر معناي ديني خود، بر يك اصل اخلاقي نيز تاكيد دارد: انسان بايد رفتار و تمايلات خود را مهار كند و اجازه ندهد كه از مسير درست خارج شود. منبع: شرح محمد عبده بر نهج‌البلاغه، ذيل خطبه شانزدهم. بنابراين مي‌توان از جنبه اخلاقي و تربيتي خطبه براي توضيح مفهوم خطا استفاده كرد، اما نبايد اين برداشت را جايگزين كامل معناي ديني آن دانست.
۶- آيا ترجمه «خطاها» به معناي انكار گناه يا تقليل تقواست؟اين پرسش، نقطه اصلي مناقشه است. تقوا در قرآن مفهومي گسترده و عميق است. خداوند در آيه ۱۳ سوره حجرات مي‌فرمايد: «إِنّ أكْرمكُمْ عِنْد‌الله أتْقاكُمْ» «گرامي‌ترين شما نزد خداوند، باتقواترين شماست.» تقوا در سنت اسلامي، مراقبت از رفتار، مهار نفس است و البته بايد به ثمره تقوا نيز توجه داشت. ممكن است كسي واژه «الخطايا» را «خطاها» ترجمه كند، اما همچنان گناه، مسووليت ديني و ضرورت رعايت احكام الهي را بپذيرد. در مقابل، ممكن است ترجمه‌اي از نظر لغوي پذيرفتني باشد. بنابراين، صرف استفاده از واژه «خطا» براي اثبات اينكه گوينده تقوا را از معناي ديني آن جدا كرده، كافي نيست. براي چنين داوري‌اي بايد تمام سخن گوينده و منظور او از اين ترجمه بررسي شود، زيرا دكتر پزشكيان به صراحت در سخنراني خود در اصفهان اعلام كرده: «كسي كه تقوا دارد كارش را درست انجام مي‌دهد؛ براي مثال فوتباليست يا دكتري كه ادعاي باتقوايي كند، اما وظيفه‌اش را درست انجام ندهد تقوا ندارد.» اين بيان دكتر پزشكيان خروجي تقواي الهي است يعني انسان باتقوا براي مثال اگر استاد دانشگاه يا حوزه است بدون مطالعه به كلاس درس نمي‌رود.