از ميراث مشترك تا هم‌سرنوشتي منطقه‌اي
بهمن اكبري
كنفرانس بين‌المللي «ميراث فرهنگي شعر تركي» در موسسه فرهنگي اكو، در ۲۹ مهرماه برابر ۲۱ اكتبر ۲۰۲۶، فرصتي بود براي بازانديشي در يك پرسش راهبردي: چگونه مي‌توان سرمايه‌هاي زباني، ادبي و تمدني ملت‌هاي منطقه را از ميراثي متعلق به گذشته، به زيرساختي براي تعاملات امروز و «هم‌سرنوشتي آينده» تبديل كرد؟ پاسخ به اين پرسش مستلزم عبور از نگاه مناسبت‌محور به فرهنگ و حركت به سوي الگويي است از همكاري كه تنوع زبان‌ها، سنت‌ها و هويت‌ها را مبناي گسترش روابط منطقه‌اي قرار دهد. اهميت اين كنفرانس تنها در بزرگداشت شاعران و متفكران برجسته يا معرفي گستره تاريخي شعر تركي نيست، بلكه اهميت اصلي آن در يادآوري اين واقعيت است كه ملت‌هاي منطقه، با وجود تفاوت‌هاي زباني، مذهبي، قومي و سياسي، در جغرافيايي به‌هم‌پيوسته زندگي مي‌كنند و از ميراث‌هاي فرهنگي درهم‌تنيده و تجربه‌هاي تاريخي به‌هم‌پيوسته برخوردارند. اين پيوندها مي‌تواند زمينه‌اي باشد براي كاهش فاصله‌ها، افزايش ظرفيت گفت‌وگو و شكل‌گيري منافع مشترك؛ مشروط بر آنكه «فرهنگ» را نه حاشيه‌اي بر روابط سياسي و اقتصادي، بلكه يكي از مهم‌ترين زيرساخت‌هاي همكاري منطقه‌اي بدانيم. هم‌سرنوشتي؛ از واقعيت جغرافيايي تا گزينش فرهنگي: هم‌سرنوشتي منطقه‌اي، پيش از آنكه شعاري سياسي باشد، بيانگر واقعيتي است ساختاري. ملت‌هاي همسايه در حوزه‌هاي امنيت، اقتصاد، محيط زيست، مهاجرت، گردشگري، آموزش و ارتباطات انساني بر يكديگر تاثير مي‌گذارند. هيچ كشوري نمي‌تواند همه فرصت‌ها و تهديدهاي خود را مستقل از محيط پيراموني مديريت كند. با اين حال، مجاورت جغرافيايي به‌خودي‌خود به همكاري پايدار نمي‌انجامد. آنچه همسايگي را به هم‌سرنوشتي سازنده تبديل مي‌كند، شناخت متقابل، شكل‌گيري منافع مشترك و ايجاد سازوكارهاي متنوع تعامل است. فرهنگ در اين ميان نقشي بنيادين دارد، زيرا امكان مي‌دهد ملت‌ها يكديگر را نه فقط از دريچه دولت‌ها، رقابت‌هاي سياسي يا ملاحظات امنيتي ، بلكه از منظر تجربه انساني، حافظه تاريخي و ظرفيت‌هاي فكري و هنري بشناسند. زبان و ادبيات مي‌تواند زمينه‌اي فراهم كند تا تفاوت‌ها، به جاي تبديل شدن به مرزهاي جدايي، به منابعي براي يادگيري متقابل و همكاري تبديل شوند. از اين نگاه، كنفرانس ميراث فرهنگي شعر تركي را مي‌توان در چارچوب ضرورتي گسترده‌تر فهم كرد: تبديل ميراث مشترك به ظرفيت مشترك و تبديل ظرفيت مشترك به همكاري پايدار. اين گذار مستلزم آن است كه تعاملات فرهنگي منطقه از چند مناسبت رسمي و رويداد نمادين فراتر رود و در حوزه‌هاي آموزش، پژوهش، ترجمه، اقتصاد فرهنگ، گردشگري، رسانه و ارتباطات ميان‌نسلي گسترش يابد. در ميان چهره‌هاي مورد توجه اين كنفرانس، اميرعليشير نوايي جايگاهي ويژه دارد. نوايي، از بزرگ‌ترين مفاخر ادبي تاريخ ازبكستان و از برجسته‌ترين نمايندگان ادبيات تركي جغتايي، نمونه‌اي ممتاز از توانايي يك سنت زباني براي شكوفايي در محيطي چندزبانه است. شناخت جايگاه او، بدون توجه به پيوندهاي عميقش با زبان و ادب فارسي و فضاي فرهنگي گسترده آسياي مركزي، تصويري كامل از ميراث فكري او به دست نمي‌دهد. نوايي با آفرينش آثار برجسته به زبان تركي جغتايي، توانايي‌هاي ادبي و فكري اين زبان را به نمايش گذاشت. اثر او، «محاكمه‌اللغتين» نيز از نمونه‌هاي مهم تامل درباره ظرفيت‌هاي ادبي زبان‌هاي تركي و فارسي است. اهميت اين ميراث براي روزگار ما تنها در ارزش ادبي آن نيست، بلكه در امكاني است كه براي بازانديشي در نسبت ميان هويت زباني و تعامل فرهنگي فراهم مي‌كند.تجربه تاريخي منطقه نشان مي‌دهد كه زبان‌هاي فارسي، تركي و عربي، با وجود استقلال و ويژگي‌هاي متمايز خود، در بسياري از دوره‌ها در كنار يكديگر به توليد و انتقال دانش، ادب، عرفان و حكمت ياري رسانده‌اند. اين تعامل را نبايد به معناي يكساني زبان‌ها يا محو تفاوت‌هاي فرهنگي دانست، بلكه بايد آن را نمونه‌اي از امكان هم‌افزايي ميان سنت‌هاي مستقل تلقي كرد.درس نوايي براي سياست فرهنگي امروز آن است كه تقويت هويت ملي و گسترش تعاملات فراملي مي‌توانند همزمان پيش بروند. زبان مادري، ريشه تعلق و حافظه يك ملت است؛ آشنايي با زبان‌هاي ديگر، افق اين تعلق را گسترش مي‌دهد و امكان ارتباط با تجربه‌هاي انساني و فرهنگي ديگران را فراهم مي‌سازد.اين نگاه براي روابط ايران، تركيه، ازبكستان و ديگر گويش‌هاي منطقه اهميتي خاص دارد. پيوندهاي ديرپاي ملت‌ها، ظرفيت مناسبي براي توسعه آموزش زبان‌هاي فارسي و ديگر زبان‌هاي منطقه، ترجمه متقابل آثار، مطالعات تطبيقي و همكاري ميان مراكز دانشگاهي را فراهم مي‌سازد. چنين همكاري‌هايي نبايد به بازخواني گذشته محدود بماند، بلكه بايد به توليد دانش مشترك و پاسخگويي به نيازهاي فرهنگي نسل جديد نيز بينجامد. از ديپلماسي ادبي تا تنوع‌بخشي به همكاري‌هاي منطقه‌اي: اگر ميراث فرهنگي قرار است به سرمايه‌اي براي هم‌سرنوشتي منطقه‌اي تبديل شود، بايد زمينه‌هاي تعامل از برگزاري همايش‌ها و مراسم بزرگداشت فراتر رود. كنفرانس موسسه فرهنگي اكو مي‌تواند نقطه عزيمتي براي طراحي برنامه‌هايي باشد كه ميان ميراث ادبي و نيازهاي امروز جامعه پيوند برقرار مي‌كنند. نخستين زمينه، همكاري‌هاي دانشگاهي و پژوهشي است. ايجاد شبكه‌هاي مشترك ميان دانشگاه‌ها و مراكز مطالعات منطقه‌اي، حمايت از پژوهش‌هاي تطبيقي و برگزاري دوره‌هاي مشترك درباره تاريخ زبان‌ها و ادبيات منطقه مي‌تواند شناخت علمي از ميراث مشترك را تعميق كند.زمينه دوم، ترجمه و نشر فرامرزي است.زمينه سوم، گردشگري فرهنگي و مسيرهاي ادبي است. پيوند دادن شهرها، كتابخانه‌ها، آرامگاه‌ها، بناهاي تاريخي و مراكز ادبي منطقه در قالب مسيرهاي فرهنگي مشترك مي‌تواند ميراث تاريخي را به فرصتي براي تبادل انساني و توسعه اقتصادي تبديل كند.زمينه چهارم، اقتصاد خلاق و صنايع فرهنگي است. توليد آثار نمايشي، مستندهاي تاريخي، پادكست‌هاي چندزبانه، محصولات ديجيتال ادبي و برنامه‌هاي مشترك هنري مي‌تواند ميراث منطقه را به زباني قابل فهم براي نسل جديد بازآفريني كند. زمينه پنجم، ارتباطات ميان‌نسلي و گفت‌وگوي اجتماعي است. برنامه‌هاي تبادل دانشجو، كارگاه‌هاي ترجمه، نشست‌هاي شاعران جوان، همكاري انجمن‌هاي ادبي و ارتباط ميان معلمان و پژوهشگران مي‌توانند شبكه‌اي از روابط انساني ايجاد كنند كه فراتر از چرخه رويدادهاي رسمي دوام بياورد.