«اعتماد» در گفت‌وگو با كوروش احمدي بررسي می‌کند
گره توافق ايران و امريكا
مذاكرات تهران و واشنگتن با وجود تداوم بي‌اعتمادي‌ها و اختلاف‌نظرها بر سر مطالبات حداكثري، ظاهرا با پيشرفت‌هايي همراه بوده، اما دستيابي به توافق همچنان به تحقق شروط ايران و ارايه تضمين‌هاي معتبر ازسوي طرف امريكايي وابسته است. تنش‌هاي ميان ايران و امريكا به گره كوري تبديل شده و نتيجه تلاش ميانجي‌ها براي آنكه بتوانند مانع از بازگشت جنگ شوند، فعلا در هاله‌اي از ابهام قرار دارد، چراكه بي‌اعتمادي ميان دو بازيگر به واسطه عهدشكني‌هاي واشنگتن عريان است و از منظري ديگر نه ايالات‌متحده حاضر است از خواسته‌ها و مطالبات حداكثري‌اش دست بردارد و نه ايران قدمي از حقوق مسلم خود و خطوط قرمزش عقب‌نشيني مي‌كند. از همين رو از اسلام‌آباد تا دوحه و حتي پكن، تلاش‌ها براي دستيابي به نسخه‌اي مياني كه مورد قبول ايران و امريكا باشد، ادامه دارد؛ تلاش‌هايي كه نتيجه آن فعلا نامعلوم است. در جريان آخرين تحولات كه همزماني دارد با اعلام نتايج انتخابات ميان‌دوره‌اي و شكست جمهوري‌خواهان، ترامپ در گفت‌وگو با «پوليتيكو» ادعا كرد: ضمن تاييد اين واقعيت كه پرونده ايران زمينه‌ساز شكست جمهوري‌خواهان شد؛ تصميمات من درباره ايران در بلندمدت به نفع امريكاست. بررسي خواهيم كرد كه آيا به حمله به ايران نياز داريم يا خير. او در ادامه نيز مدعي شد ما هنوز ماموريت خود در ايران را به پايان نرسانده‌ايم؛ ممكن است اين كار را انجام دهيم و ممكن است هم انجام ندهيم. اين درحالي است كه محمدباقر قاليباف در واكنش به پيروزي دموكرات‌ها در انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا با انتشار پيامي در «ايكس» نوشت كه مردم امريكا به جنگ‌طلبي دولت ترامپ نه گفتند. او افزود: اگر دولت امريكا به خواست عمومي مردم خود خيانت كند تا به اربابان و باجگيران بين‌المللي خدمت كند، خواهد فهميد پاسخ ما به كابوسي براي دولت امريكا تبديل خواهد شد. اين تنش لفظي درحالي رسانه‌اي شد كه نيويورك تايمز با انتشار گزارشي به نقل از مقام‌هاي امريكايي مدعي شد: فرماندهي مركزي ارتش امريكا طرحي براي حمله به ايران از روز چهارشنبه يا حتي زودتر دراختيار دارد؛ حمله‌اي كه قرار است پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا و همزمان با حضور سه ناو هواپيمابر اين كشور در منطقه انجام شود. اين درحالي است كه برخي از اعضاي كابينه با چنين طرحي مخالف و مدعي‌اند كه فشار اقتصادي مي‌تواند نتيجه‌بخش باشد. همزمان رافائل گروسي، رييس آژانس بين‌المللي انرژي اتمي نيز در گفت‌وگويي با راديو كاراكول كلمبيا، در پاسخ به پرسشي درباره پيامدهاي حمله نظامي امريكا و اسراييل عليه تاسيسات هسته‌اي ايران گفت: «به عنوان يك ديپلمات و مدير يك سازمان بين‌المللي كه در زمينه عدم اشاعه فعاليت مي‌كند، همواره به دنبال راه‌حل‌هاي سياسي و ديپلماتيك هستم.» گروسي در پاسخ به پرسشي درباره تاسيسات «كوه كلنگ» در نزديكي نطنز نيز گفت: «تا آخرين زماني كه ما از آن بازرسي كرده بوديم، هيچ فعاليت هسته‌اي و هيچ تجهيزاتي در داخل آن وجود نداشت.» در چنين شرايطي كه خاروميانه ميان جنگ و صلح معلق مانده، نيويورك تايمز از تلاش‌هاي نتانياهو براي كشاندن پاي امريكا به جنگ نوشته. اين نشريه مدعي است: اخيرا اسراييل اطلاعاتي را با ايالات‌متحده به اشتراك گذاشته كه براساس آن، ايران در حال بررسي استفاده از تسليحات شيميايي عليه دشمنان خود است؛ اطلاعاتي كه به ادعاي مقام‌هاي امريكايي و منطقه‌اي، برخي مقام‌هاي امريكايي را به‌شدت نگران كرده و برخي ديگر با ترديد جدي به آن نگريسته‌اند. برخي مقام‌هاي امريكايي، اطلاعات ارايه شده ازسوي اسراييل را بخشي از كارزار فشار كابينه بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسراييل، مي‌دانند كه هدف آن متقاعد كردن دولت ترامپ براي بازگشت به عمليات نظامي گسترده عليه ايران است. در مقابل، مقام‌هاي ديگري معتقدند اين تهديدها بايد جدي گرفته شوند؛ به‌ويژه باتوجه به مجموعه هشدارهاي اخير درباره آمادگي‌هاي ايران براي حمله به منافع امريكا. در اين ميان گزارش ادعايي ارم‌نيوز خاورميانه را سردرگم كرده است. اين وبگاه در ميانه تحركات ديپلماتيك تهران و واشنگتن با انتشار گزارشي نوشت: محسن رضايي با پيشنهاد قطر براي ايجاد كانال ارتباطي مستقيم ميان ديپلمات‌هاي امريكايي و هيات ايراني مخالفت كرده؛ با اين حال، رايزني‌هاي غيرمستقيم با ميانجيگري قطر و پاكستان ادامه دارد. محور اصلي اين مذاكرات، دستيابي به توافقي اوليه درباره بازگشايي تنگه هرمز در برابر كاهش محاصره و لغو بخشي از تحريم‌هاي امريكا و سپس ورود به پرونده هسته‌اي است. اختلاف بر سر ترتيب امتيازدهي، تضمين‌هاي متقابل و توقف حملات نظامي همچنان مهم‌ترين موانع توافق به شمار مي‌روند.
در همين راستا و در ميانه تحولات جاري روزنامه اعتماد در گفت‌وگو با كوروش احمدي، ديپلمات پيشين تلاش دارد تا ضمن واكاوي معادلات حاكم، سناريوهاي پيش رو را نيز بررسي كند.
كوروش احمدي، ديپلمات پيشين كشورمان در پاسخ به سوال نخست «اعتماد» درباره نتيجه ديپلماسي فشرده در تهران و دوحه بالاخص باتوجه به موضع صريح ايران در ارتباط با برنامه هسته‌اي كشورمان گفت: ظرف يكي، دو روز گذشته شاهد چند تحول جديد و مهم هستيم و در پرتو اين تحولات شايد بتوان ملاحظاتي در مورد قطعي بودن جنگ ديگري مطرح كرد. اولا در مسير مذاكرات پيشرفت‌هايي حاصل است و ايران جديتي در اين رابطه نشان داده، هر چند كه همواره بر موضع خود در مورد طرح
7 روزه تاكيد دارد. ثانيا جناحي در امريكا به پيشنهاد اسكات بسنت، وزير خزانه‌داري مايل است كه به محاصره دريايي و فشار اقتصادي فرصت بيشتري داده شود. جي دي ونس نيز كه برخورد مثبتي داشته و از پيشرفت در مذاكرات صحبت كرده، عملا همسو با بسنت است. ثالثا شكست ترامپ و جمهوري‌خواهان در انتخابات كه ازجمله ناشي از جنگ ترامپ عليه ايران بود نيز ممكن است دست جناح طرفدار فرصت دادن به فشار اقتصادي را قوي‌تر كند. با اين حال حمله‌اي نيز عليه اهدافي در جزيره قشم انجام شده كه مي‌تواند باتوجه به خاتمه مبارزات انتخاباتي در امريكا، نشانه بازگشت امريكا به هدف قرار دادن برخي اهداف در سواحل و جزاير جنوب باشد. در هر حال فعلا تا چند روزي مذاكرات ادامه خواهد داشت گفت‌وگوها بر يك متن دوصفحه‌اي كه شايد مبناي آن همان طرح قطر باشد، متمركز خواهد بود. البته خبرگزاري فارس خبري را به نقل از يك مقام آگاه منتشر كرده كه در آن گفته شده مذاكرات دوشنبه شب بدون دستيابي به نتيجه‌اي ملموس پايان يافته و ايران تاكيد كرده كه بدون تحقق خواسته‌هايش حاضر نيست تنگه هرمز را باز كند و امتيازي بدهد. احمدي در بخش ديگر اين گفت‌وگو و در پاسخ به شروط تهران و تاكيد كشورمان مبني بر عدم عقب‌نشيني از خطوط قرمز ترسيمي ايران و نتيجه حاصل از آن خاطر نشان كرد: مقام‌هاي رسمي كشورمان بارها خواسته‌هاي خود چون لغو محاصره دريايي، آزادسازي اموال بلوكه شده، لغو تحريم‌هاي نفتي و موضوعاتي از اين قبيل را به عنوان اولويت‌هاي مطالبات خود مطرح كرده‌اند و تاكيد دارند اين خواسته‌ها بايد پيش از رايزني درباره برنامه هسته‌اي تامين شود. نظر ايران اين است كه ابتدا ايالات‌متحده خواسته‌هاي تهران را محقق كند و گام‌هاي اعتماد‌سازي را بردارد و در مقابل ايران بپذيرد درباره برنامه هسته‌اي‌اش پشت ميز مذاكره بنشيند. اما امريكا از موضعش عقب‌نشيني نكرده و همزمان آقاي محسن رضايي، رييس شوراي عالي امنيت ملي و آقاي عباس عراقچي، رييس دستگاه ديپلماسي ايران در دو روز گذشته لحن خود را اندكي تندتر كرده‌اند. آقاي محسن رضايي از دريافت وجوه به واسطه عبور و مرور از تنگه هرمز سخن گفته؛ درحالي كه طي بيش از يك ماه گذشته، مقامات ايراني صحبتي از دريافت وجوه مطرح نكرده بودند. آقاي عراقچي نيز گفته است كه بازگشايي تنگه هرمز تنها براساس شرايط ما انجام خواهد شد.
اين ديپلمات پيشين در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره برخي اخبار مبني بر خروج اورانيوم غني شده ايران با ضمانت بازيگراني چون چين و روسيه و مخالفت صريح كشورمان با اين خواسته به «اعتماد» گفت: در اين‌باره بايد گفت اين متغير بخشي از برنامه هسته‌اي كشورمان است و از همين رو اگر درنهايت شرايط براي رايزني درباره برنامه هسته‌اي ايران فراهم شود (يعني خواسته‌هاي تهران همگي محقق گردد) خواه امروز يا چند ماه ديگر، يكي از موضوعاتي كه در دستور كار قرار خواهد گرفت، مساله تعيين تكليف اين محموله است. به گفته احمدي در بند 8 يادداشت تفاهم اين موضوع مورداشاره قرار گرفته. بدين معنا كه ايران و امريكا در آن مقطع پذيرفته بودند كه اورانيوم در داخل كشور و تحت نظارت آژانس رقيق‌سازي شود. در اين مقطع بعيد مي‌دانم كه اين موضوع در دستور كار مذاكرات قرار داشته باشد. كوروش احمدي در پاسخ به سوال ديگر «اعتماد» درباره چرايي سفر آقاي علي باقري به چين، سفري كه همزماني داشت با سفر سلطان عمان به اين كشور و نتايج حاصل از آن نيز گفت: سفر پادشاه عمان به چين قاعدتا بايد از چند ماه قبل برنامه‌ريزي شده باشد و نبايد ربطي به سفر آقاي باقري داشته باشد. به گفته ديپلمات پيشين كشورمان در شرايط كنوني قاعدتا بايد تحولات خليج‌فارس و بازگشايي تنگه هرمز در دستور كار اين سفر آقاي باقري قرار داشته باشد. به علاوه، اگر امريكا آن‌طور كه اسكات بسنت پيشنهاد كرده، بخواهد بر فشار اقتصادي متمركز شود، شايد فشار بر چين را نيز براي محدود كردن همكاري با ايران در دستور كار داشته باشند. در اين رابطه سفر آقاي باقري به پكن هم مي‌تواند مهم باشد. به علاوه، اين سفر ممكن است در حوزه سياست داخلي هم مهم باشد. مهم است كه معاون دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي اين سفر را انجام داده است. لازم به ذكر است كه پيش‌تر آقاي عراقچي در مهر ماه سفري به چين داشت. سفر آقاي باقري به چين در امتداد تحركات ديپلماتيك جديد آقاي رضايي ازجمله گفت‌وگوي تلفني با پوتين و نامه دريافتي از جي دي ونس نشان‌دهنده اين است كه دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي در حال ايفاي نقش مهمي در سياست خارجي است. او همچنين با اشاره به برخي اخبار درباره نقش چين و روسيه به عنوان ضامن در هرگونه توافق احتمالي نيز گفت: ظاهرا در طرح قطر پيشنهاد شده كه طرفين به صورت گام به گام و طي هفت روز، امتيازاتي را به يكديگر بدهند و در اين ميان چين نيز نقش ضامن را ايفا كند.
از منظر احمدي ذكر اين بند به واسطه بي‌اعتمادي شديد ايران به امريكا به هم و تاكيد تهران بر وجود تضمين است كه به واسطه‌اش واشنگتن بار ديگر عهدشكني نكند، از همين رو مي‌توان گفت كه نقش چين به عنوان ضامن توافق احتمالي مي‌تواند يكي از موضوعاتي باشد كه در جريان سفر معاون رييس شوراي عالي امنيت ملي به چين در دستور كار بوده است. البته در اينكه چين ايفاي چنين نقشي را اساسا بپذيرد و اگر پذيرفت ضمانت صورت رسمي و به لحاظ حقوقي لازم‌الاجرا داشته باشد يا صرفا جنبه حمايت سياسي، موضوعات قابل بحثي است.
كوروش احمدي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره نقش‌آفريني روسيه و چين در ارتباط با تنش‌هاي ميان تهران و واشنگتن و اينكه اين دو بازيگر تا چه اندازه حاضرند تا در عمل نيز به شكلي جدي كمك كنند، خاطر نشان كرد: تا به امروز در سطح راهبردي شاهد مواضع دوپهلويي ازسوي چين و روسيه بوده‌ايم. چين و روسيه، به ويژه چين، درنهايت رقيب امريكا هستند و مايل‌اند ايران بتواند مقاومت كند و امريكا نتواند از طريق جنگ، به اهداف سياسي خود دست يابد. به باور اين دو بازيگر پيروزي امريكا در مواجهه با ايران، موقعيت ايالات‌متحده در سطح بين‌المللي را تقويت مي‌كند و اين موضوع به نفع منافع راهبردي چين و روسيه نخواهد بود. با اين حال به باور اين ديپلمات پيشين كشورمان در سطوح پايين‌تر و در حوزه‌هاي اقتصادي و منطقه‌اي، چين و روسيه منافع خاص خودشان را پيگيري خواهند كرد. بدين معنا كه از منظر چين بازگشايي تنگه هرمز با اهميت است، چراكه چين اقتصادي صادرات‌محور دارد و آزادي دريانوردي برايش از اهميت بسياري برخوردار است. از منظري ديگر چين روابط تجاري گسترده‌اي با كشورهاي حاشيه خليج‌فارس دارد و حجم مبادلات تجاري‌اش با اين كشورها بسيار بيشتر از مبادلاتش با ايران است. ارزش مبادلات تجاري چين با كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج‌فارس در مجموع حدود 350 ميليارد دلار برآورد شده است. تجارت چين و ايران نيز رقمي حدود 35 ميليارد دلار است. احمدي در ادامه به نقش روسيه پرداخت و در اين‌باره به «اعتماد» گفت: اولويت‌هاي روسيه با ساير مطالباتش در ارتباط است. روسيه درگير جنگ اوكراين است و اكنون عمق خاك اين كشور نيز ازسوي پهپادهاي اوكرايني هدف قرار مي‌گيرد. بنابراين، روسيه شايد بيش از چين درگير محدوديت‌هاي جدي است. با اين حال، ممكن است روسيه درنهايت گزينه نهايي براي ميزباني از اورانيوم غني‌شده ايران باشد؛ البته اگر توافقي ميان ايران و امريكا حاصل شود و طرفين بر سر اين موضوع به توافق برسند. پيش از اين، در جريان سفر مرحوم شهيد علي لاريجاني به روسيه نيز ايران اعلام كرده بود كه با خروج اورانيوم غني‌شده از كشور مخالف است. با اين حال اگر توافقي حاصل شود، ممكن است موضوع ميزباني روسيه از اين محموله دوباره مطرح شود. كوروش احمدي در بخش ديگر اين گفت‌وگو و در پاسخ به سوالي درباره نقش انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا بر تحولات منطقه بالاخص در ارتباط با ايران گفت: مطابق قانون اساسي امريكا، سياست خارجي دراختيار رييس‌جمهوري اين كشور قرار دارد. البته كنگره از طريق اهرم‌هايي مانند محدود كردن بودجه مي‌تواند در اين زمينه تاثيرگذار باشد، اما در تحليل نهايي، نقش كنگره در سياست خارجي چندان تعيين‌كننده نيست. با اين حال دموكرات‌ها مي‌توانند در حوزه سياست داخلي براي دولت ترامپ مشكلاتي ايجاد كرده، كار را برايش دشوار كنند و وقت او را بگيرند، اما بايد درنظر داشت كه ترامپ در دو ماه آينده، پيش از آنكه كنگره جديد كار خود را آغاز كند، فرصت خواهد داشت تا بدون مزاحمت و نظارت موثر كنگره، بدون تحقيق و تفحص و بدون مداخله جدي اين نهاد، سياست‌هاي خود را دنبال كند. بنابراين، تغيير تركيب كنگره تاثير چنداني بر روند مذاكرات با ايران نخواهد داشت.اين ديپلمات پيشين كشورمان در پاسخ به سوال نهايي «اعتماد» درباره نقش احتمالي اسراييل در تنش‌هاي پيش رو باتوجه به اخباري كه نشان مي‌دهد نخست‌وزير اين بازيگر ترامپ را براي حمله دوباره تحت فشار قرار داده خاطر نشان كرد: از ابتداي جنگ بسياري ازجمله من تاكيد كرده‌ايم كه مواضع امريكا و اسراييل با يكديگر تفاوت دارد و اكنون كه جلوتر آمده‌ايم، اين تفاوت عريان‌تر شده است. بدين معنا كه ترجيح دولت ترامپ اين است كه با ايران به توافق برسد. ترامپ در روزهاي نخست جنگ ۴۰روزه نيز تحت‌تاثير القائات نتانياهو قرار گرفته بود و اين تصور برايش ايجاد شده بود كه شايد حمله غافلگيركننده و ترور رهبران سياسي و نظامي به «تغيير رژيم» منجر شود. از طرف ديگر، نتانياهو تمام تلاش خود را به كار گرفت تا تفاهم اسلام‌آباد فرو بپاشد. به گفته احمدي، اسراييل برخلاف امريكا به دنبال فروپاشي ايران است، اما براي پيشبرد اين هدف بدون همكاري امريكا نمي‌تواند گامي بردارد. نتانياهو تمام تلاش خود را مي‌كند تا ترامپ را در اين مسير تحت‌فشار قرار دهد و بر تصميمات او تاثير بگذارد. با اين حال، امريكا بايد متوجه شده باشد كه با گزينه نظامي نمي‌تواند به اهداف سياسي خود دست يابد. ورود به يك جنگ طولاني‌مدت و اعزام نيروي زميني به ايران نيز اساسا گزينه‌اي براي امريكا نيست كه بتواند به‌راحتي دنبال شود. از طرفي، نتانياهو مي‌داند كه بدون همراهي امريكا و از مسير نظامي نمي‌تواند اهداف سياسي‌اش را محقق كند.درنتيجه، اگر ايران بتواند با امريكا به توافق برسد و نوعي مصالحه ميان دو كشور شكل بگيرد، امكان خنثي كردن توطئه‌ها و سياست‌هاي نتانياهو و اسراييل وجود دارد. اسراييل بازيگري است كه در فاصله حدود ۱2۰۰ كيلومتري از ايران قرار دارد و قطعا بدون همراهي، همكاري و همسويي با ترامپ و امريكا نمي‌تواند ايران را درگير يك جنگ گسترده، فراگير و تمام‌عيار كند. البته ترورها و اقداماتي از اين دست ممكن است مانند گذشته ادامه پيدا كند. بنابراين، مساله اصلي اين است كه آيا ايران مي‌تواند با امريكا به توافق برسد يا خير.