ندا جعفري| اين روزها خريد و فروش طلاي آنلاين به يكي از پرطرفدارترين روش‌هاي معاملاتي به خصوص در بين طبقه متوسط و رو به پايين تبديل شده است. آن هم در حالي كه اتحاديه طلا و جواهر دايم نسبت به خريد آنلاين طلا هشدار مي‌دهند و در مقابل مردم را به خريد فيزيكي طلا آن هم از طلافروشي‌هاي معتبر تشويق مي‌كند؛ هشداري كه ظاهرا تاكنون نتيجه نداشته است بر همين اساس چندي پيش يكي از پلتفرم‌هاي فروش طلاي آنلاين محكوم به خالي‌فروشي شد. رويدادي كه سر و صداي زيادي به راه انداخت. اين درحالي است كه وقتي وارد اين سايت فروش طلا مي‌شديد يا هنوز وارد مي‌شويد نوشته شده (امكان خريد آنلاين طلا، فروش يا حتي تحويل و خريد طلاي آبشده با هر سرمايه‌اي شدني است) و به لطف پشتوانه بانكي، مي‌توانيد پس‌انداز امن و مطمئني را تجربه كنيد. پايين اين سايت نيز اعلام شده «اين پلتفرم انواع مجوزها را از (وزارت صنعت، معدن و تجارت، اتاق بازرگاني ايران، انجمن فين تك، سازمان نظام صنفي يارانه‌اي و نماد تجارت الكترونيكي اخذ كرده است).» حتي قيمت روز طلا و تعداد كاربران سايت، حجم معاملات، تعداد شعبات و ميزان طلاي تحويلي هم در سايت قابل مشاهده است. همچنين مزاياي خريد و نحوه استفاده از اين اپليكيشن نيز توضيح داده شده است. با اين حال كاربران اين سايت چندي پيش مطرح كردند كه با تأخيرهاي طولاني در دريافت وجه حاصل از فروش طلا يا تحويل فيزيكي آن مواجه شده‌اند و برخي كاربران گزارش داده‌اند كه با وجود ثبت درخواست، هفته‌ها بدون دريافت پول يا طلا بلاتكليف مانده‌اند.
تخلفات و ريسك‌هاي رايج در پلتفرم‌هاي مشابه
خالي فروشي بزرگ‌ترين ريسك در بازار طلاست، به اين معني كه طلايي كه فروخته مي‌شود وجود فيزيكي ندارد. برخي پلتفرم‌ها بدون داشتن طلاي كافي، به كاربران وعده دارايي مي‌دهند. آمارها از انباشت بيش از ۲۰۰ هزار فقره خالي‌فروشي و ۵۰۸ پرونده كلاهبرداري در اين حوزه خبر مي‌دهند. برخي پلتفرم‌ها بدون داشتن مجوز، اقدام به معاملات صوري و قيمت‌سازي مصنوعي مي‌كنند تا حباب قيمتي ايجاد كنند. اين معاملات غيرشفاف زمينه‌ساز رانت اطلاعاتي و پولشويي است.
نبود متولي مشخص و خلأ نظارتي
ضمن آنكه بين نهادهاي نظارتي مانند؛ بانك مركزي، وزارت صمت و اتحاديه طلا بر سر مسووليت نظارت بر اين پلتفرم‌ها اختلاف وجود دارد كه اين پاس‌كاري مسووليت باعث شده تا پلتفرم‌هاي متخلف بدون نظارت كافي فعاليت كنند. همچنين برخي از اين واحدها با وجود باطل شدن مجوزشان، همچنان آن را در سايت خود درج مي‌كنند، همچنين ضعف در احراز هويت اصولي باعث شده تا بسياري از پرونده‌هاي كلاهبرداري قابل پيشگيري نباشند.
افزايش نگراني‌ها درباره خالي‌فروشي
يك طلافروش در خيابان كريم‌خان زند با هشدار نسبت به سرمايه‌گذاري در پلتفرم‌هاي آنلاين خريد و فروش طلا به «اعتماد» مي‌گويد: مردم نبايد در شرايط فعلي سرمايه خود را در اختيار اين پلتفرم‌ها قرار دهند و بهتر است در صورت تمايل به خريد طلا، طلاي فيزيكي خريداري كنند و آن را تحويل بگيرند. او با اشاره به نگراني‌ها درباره خالي‌فروشي برخي پلتفرم‌ها توضيح مي‌دهد: يكي از مشكلات جدي اين بازار آن است كه مشخص نيست برخي از اين مجموعه‌ها به اندازه طلايي كه به مردم مي‌فروشند، موجودي واقعي و پشتوانه فيزيكي دارند يا خير. به نظر مي‌رسد برخي پلتفرم‌ها بدون برخورداري از موجودي كافي، تعهدات فروش ايجاد مي‌كنند و اين مساله مي‌تواند سرمايه مردم را با خطر مواجه كند. اين طلافروش با اشاره به فعاليت برخي مجموعه‌ها در محدوده خيابان كريم‌خان مي‌افزايد: حتي مواردي وجود داشته كه يك مجموعه با اجاره مغازه و نصب تابلو، مقدمات فعاليت خود را فراهم كرده، اما پس از گذشت يك ماه هنوز فعاليت مشخصي نداشته است. چنين اتفاقاتي نشان مي‌دهد صرف داشتن دفتر، مغازه يا مجوز نمي‌تواند نشانه اعتبار و امنيت يك پلتفرم باشد. او همچنين نسبت به سازوكار صدور مجوز و نظارت بر اين كسب‌وكارها انتقاد مي‌كند و معتقد است؛ پرداختن به موضوع مجوز كافي نيست، بلكه بايد مشخص شود چه نهادي بر موجودي واقعي طلا، معاملات و تعهدات اين پلتفرم‌ها نظارت مي‌كند. به گفته او، تا زماني كه نظارت موثر و ضمانت اجرايي كافي وجود نداشته باشد، ورود مردم به اين بازار مي‌تواند ريسك بالايي داشته باشد و خريد طلاي فيزيكي و تحويل گرفتن آن، گزينه مطمئن‌تري براي حفظ سرمايه خواهد بود.
خريد طلاي فيزيكي گزينه مطمئن‌تري است
يك طلافروش ديگر در مركز شهر تهران در گفت‌وگو با «اعتماد»، با اشاره به افزايش تبليغات پلتفرم‌هاي آنلاين خريد و فروش طلا، نسبت به سرمايه‌گذاري در اين بسترها هشدار مي‌دهد و معتقد است؛ خريد طلاي فيزيكي همچنان گزينه مطمئن‌تري براي افرادي است كه قصد حفظ ارزش دارايي خود را دارند. او در پاسخ به پرسشي درباره سرمايه‌گذاري در پلتفرم‌هاي آنلاين طلا مي‌گويد: بنده ترجيح مي‌دهم در اين پلتفرم‌ها سرمايه‌گذاري نكنم. توصيه‌ام به مردم اين است كه به جاي اعتماد به موجودي ثبت‌شده در يك سامانه، طلا را به شكل فيزيكي خريداري كنند و تحويل بگيرند. حتي اگر امكان خريد با مبالغ كم وجود دارد، بهتر است افراد متناسب با توان مالي خود، مقدار كمتري طلا بخرند، اما مالكيت و دسترسي مستقيم به دارايي‌شان داشته باشند. اين طلافروش با اشاره به اينكه برخي صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري طلا و صندوق‌هاي درآمد ثابت از مجوزهاي رسمي برخوردارند، ادامه مي‌دهد: صندوق‌هاي بورسي تحت نظارت نهادهاي مشخص فعاليت مي‌كنند و مجوزهاي قانوني دارند، اما مساله اصلي اين است كه اگر براي اين مجموعه‌ها مشكلي به وجود بيايد، سرمايه‌گذار تا چه اندازه مي‌تواند به حقوق خود دسترسي پيدا كند؟ آيا صرف داشتن مجوز از وزارت صمت يا بانك مركزي تضمين مي‌كند كه در صورت بروز مشكل، سرمايه مردم بدون دردسر بازگردانده شود؟ او معتقد است؛ سرمايه‌گذاران بايد پيش از ورود به هر بازاري، علاوه بر بررسي مجوزها، درباره سازوكار پاسخگويي، ضمانت بازپرداخت و نحوه پيگيري حقوقي در صورت بروز اختلاف تحقيق كنند. اين فعال صنف طلا تأكيد مي‌كند: بنده با توجه به تجربه‌اي كه در اين بازار دارم، شخصا سرمايه‌گذاري در پلتفرم‌هاي آنلاين را انتخاب نمي‌كنم. ممكن است فرد سرمايه زيادي نداشته باشد، اما همان مبلغ اندك نيز حاصل زحمت اوست و نبايد بدون بررسي كافي در معرض ريسك قرار بگيرد. مردم بايد پيش از سرمايه‌گذاري بدانند اگر سامانه با مشكل مواجه شد، دقيقا به كجا بايد مراجعه كنند و چه مرجعي پاسخگوي سرمايه آنها خواهد بود.
ضرورت تحقيق در مورد پلتفرم‌هاي فروش طلا
يك طلافروش ديگر در گفت‌وگو با «اعتماد»، در پاسخ به پرسشي درباره سرمايه‌گذاري در پلتفرم‌هاي آنلاين خريد و فروش طلا، خريد فيزيكي طلا را گزينه مناسب‌تري مي‌داند و نسبت به سپردن سرمايه به اين سامانه‌ها با احتياط برخورد مي‌كند. او با اشاره به نگراني‌هاي مطرح شده درباره عملكرد برخي پلتفرم‌هاي فروش آنلاين طلا مي‌گويد: اگر بخواهم توصيه‌اي داشته باشم، ترجيح مي‌دهم افراد به جاي سرمايه‌گذاري در اين پلتفرم‌ها، طلاي فيزيكي خريداري كنند. زماني كه فرد طلا را به شكل فيزيكي مي‌خرد، دارايي در اختيار خودش قرار دارد و براي دسترسي به سرمايه‌اش به عملكرد يك سامانه يا شركت وابسته نيست. اين فعال صنف طلا با تأكيد بر اينكه درباره اعتبار و عملكرد همه پلتفرم‌هاي فعال در بازار اطلاعات كافي ندارد، ادامه مي‌دهد: ما شناخت مستقيمي از تمام اين مجموعه‌ها نداريم و نمي‌توانيم درباره عملكرد تك‌تك آنها اظهارنظر قطعي كنيم، اما به‌طور كلي نگهداري طلاي فيزيكي مي‌تواند اطمينان خاطر بيشتري براي خريدار ايجاد كند. او در عين حال تأكيد مي‌كند: تصميم نهايي براي سرمايه‌گذاري بر عهده خود افراد است، اما بهتر است پيش از انتخاب هر پلتفرمي، درباره اعتبار مجموعه، مجوزها و نحوه تحويل طلا تحقيق كنند. به اعتقاد او، در شرايطي كه نگراني‌هايي درباره فعاليت اين سامانه‌ها وجود دارد، خريد فيزيكي طلا انتخاب محتاطانه‌تري خواهد بود.
نگراني از پشتوانه طلاي خريداري شده
يك سرمايه‌گذار در بازار طلاي آنلاين، نيز با اشاره به تجربه شخصي خود از خريد طلا در پلتفرم‌هايي مانند؛ بلوبانك و ديجي‌كالا، به «اعتماد» مي‌گويد: خريد آنلاين طلا براي افرادي كه قصد پس‌انداز مبالغ خرد دارند جذابيت‌هايي دارد، اما همچنان نگراني درباره پشتوانه واقعي اين معاملات و امنيت سرمايه كاربران وجود دارد. او توضيح مي‌دهد: من هر زمان مبلغ مازادي در اختيار داشته باشم، بخشي از آن را از طريق پلتفرم بلوبانك به طلا تبديل مي‌كنم. يكي از قابليت‌هاي جذاب اين سامانه‌ها امكان استفاده از طلاي خريداري شده به عنوان وثيقه براي دريافت اعتبار يا تسهيلات است. در واقع، فرد مي‌تواند بدون فروش دارايي خود، از اعتبار حاصل از آن براي تأمين نيازهاي مالي استفاده كند. اين سرمايه‌گذار با اشاره به تجربه شخصي خود مي‌افزايد: در تيرماه امسال حدود ۵۰ ميليون تومان از محل كارم وام دريافت كردم و آن را در پلتفرم بلوبانك طلا خريدم. اوايل شهريور ماه كه به پول نياز پيدا كردم، طلاي خريداري‌شده را فروختم و ارزش سرمايه‌ام به حدود ۸۰ تا ۹۰ ميليون تومان رسيده بود به اين ترتيب، در فاصله كوتاهي ارزش دارايي‌ام افزايش پيدا كرد. او همچنين از استقبال برخي كاربران از خريد طلاي آنلاين در ديجي‌كالا گفت و توضيح داد: بعضي افراد مبالغ پنج يا ۱۰ ميليون توماني را وارد اين بازار مي‌كنند و به‌تدريج براي خود پس‌انداز طلايي تشكيل مي‌دهند و امكان دريافت اعتبار با وثيقه گذاشتن طلا نيز از ديگر قابليت‌هايي است كه براي كاربران جذابيت دارد. با اين حال، اين سرمايه‌گذار تأكيد مي‌كند: با وجود تجربه مثبت خود، همچنان نگران امنيت دارايي‌هاست و مي‌پرسد اگر پشتوانه فيزيكي كافي براي طلاي فروخته شده وجود نداشته باشد، تكليف سرمايه مردم چه خواهد شد؟ به اعتقاد او، نبود نظارت و ضمانت روشن از سوي نهادهاي مسوول، همچنان مهم‌ترين نگراني در اين بازار است.
ساماندهي پلتفرم‌هاي طلا
رضا الفت‌نسب، رييس اتحاديه كشوري كسب‌وكارهاي مجازي در گفت‌وگو با «اعتماد» در آخرين وضعيت نظارت بر پلتفرم‌هاي فروش طلا مي‌گويد: راه‌اندازي سامانه نظارتي بانك مركزي يكي از الزامات ساماندهي فعاليت پلتفرم‌هاي فروش آنلاين طلا محسوب مي‌شود كه از دو هفته پيش اين سامانه راه‌اندازي شده كه فرآيند اتصال شركت‌هاي واجد شرايط از نظر فني در دست انجام و تكميل است. تا پايان هفته گذشته بيش از ده پلتفرم آنلاين فروش طلا به اين سامانه نظارتي وصل شده بود و در روزهاي آينده نيز به وب‌سايت اتحاديه كشوري كسب و كارهاي مجازي معرفي خواهند شد و پس از اتصال شركت‌ها به سامانه و مشخص شدن وضعيت نظارت، مي‌توان درباره شرايط فعاليت اين كسب‌وكارها و نحوه كنترل عملكرد آنها با دقت بيشتري اظهارنظر كرد.
او مي‌افزايد: فعاليت پلتفرم‌هاي فروش آنلاين طلا به دليل ماهيت كسب‌وكار و ارتباط مستقيم با دارايي مردم، به سازوكار نظارتي مشخص و مستمري نياز داشت، در اين مدل كسب‌وكار، طلا به صورت ديجيتال به مشتريان فروخته مي‌شود و به همين دليل، بايد امكان بررسي ميزان طلاي موجود، تعهدات پلتفرم‌ها در برابر مشتريان و نحوه نگهداري دارايي‌ها فراهم باشد. الفت‌نسب معتقد است: سامانه ناظر بايد به‌گونه‌اي طراحي مي‌شد تا بانك مركزي بتواند بر عملكرد كسب‌وكارهاي فعال در اين حوزه نظارت داشته باشد. در حال حاضر، درباره برخي ابعاد نظارت، از جمله نحوه نگهداري طلا و سازوكارهاي اجرايي آن، اختلاف ديدگاه‌هايي وجود دارد. اين موضوع بايد در چارچوب ضوابط و مقررات مشخص تعيين تكليف شود تا همه فعالان بازار از يك الگوي نظارتي واحد پيروي كنند. البته ابزارهايي مانند MPLS كه يك بستر ارتباطي خصوصي است بايد توسط مخابرات اجرا شود. از نگاه رييس اتحاديه كشوري كسب‌وكارهاي مجازي، يكي از موضوعات مهم در فعاليت پلتفرم‌هاي فروش آنلاين طلا، اطمينان از وجود طلاي كافي در برابر تعهداتي است كه به مشتريان داده مي‌شود. به اين معنا كه پلتفرم بايد طلاي مورد نياز براي ايفاي تعهدات خود را در خزانه داشته باشد و امكان بررسي و تطبيق موجودي طلا با ميزان فروش و تعهدات آن فراهم باشد تا اجازه فروش طلا به همان ميزاني كه در خزانه مهيا شده، فراهم شود. او مي‌افزايد: در گذشته امكان رصد لحظه‌اي و برخط همه اطلاعات مورد نياز به شكل كامل فراهم نبود و بررسي ميزان تعهدات و موجودي طلا تا حدي از طريق فرآيندهاي دستي و در بازه‌هاي زماني مشخص انجام مي‌شد. طبيعي است كه چنين شيوه‌اي با نظارت مستمر و برخط تفاوت داشت و نمي‌توانست به اندازه يك سامانه يكپارچه، امكان كنترل لحظه‌اي اطلاعات را فراهم كند. الفت‌نسب مي‌افزايد: راه‌اندازي سامانه نظارتي و اتصال پلتفرم‌ها به آن مي‌تواند زمينه شفافيت بيشتر در معاملات آنلاين طلا را فراهم كند، با اين حال، تحقق اين هدف به تعيين دقيق ضوابط، رفع اختلاف‌نظرها درباره شيوه نظارت و فراهم شدن امكان رصد برخط موجودي طلا و تعهدات كسب‌وكارها وابسته است. از اين رو، فعاليت سامانه نظارتي بانك مركزي مي‌تواند گامي مهم در جهت ساماندهي بازار فروش آنلاين طلا و افزايش شفافيت در فعاليت اين پلتفرم‌ها باشد.