گروه اجتماعي
خودداري مبتلايان اختلالات روان براي درمان يا رها كردن درمان، به يكي از نگراني‌هاي مسوولان حوزه سلامت تبديل شده است. نتايج پيمايش‌هاي ملي كه از ابتداي دهه 1390 انجام شده، نشان مي‌دهد از جمعيت مبتلايان انواع اختلالات روان، تعداد بسيار كمي براي دريافت خدمات روانپزشكي و روانشناسي و مشاوره، مراجعه داشته يا درمان خود را تكميل كرده‌اند و در پاسخ به دليل خودداري از مراجعه يا رها كردن درمان، گراني هزينه درمان‌هاي روانشناختي و روانپزشكي را يكي از دلايل خودداري از مراجعه يا ترك درمان اعلام كرده‌اند.
آمار اندك مراجعات براي دريافت درمان روانپزشكي يا مشاوره روانشناختي و رها كردن درمان قبل از بهبودي و كنترل علائم، در حالي است كه حداقل نتايج 4 پيمايش از سال 1390 تا ابتداي نيمه دوم امسال، نشان مي‌دهد كه شيوع اختلالات روان با طيف خفيف تا شديد، رو به افزايش است. مسوولان حوزه سلامت در اين 15 سال تاييد كرده‌اند كه هزينه درمان روانپزشكي يا مداخلات روانشناختي، نسبت به درآمد اقشار متوسط و ضعيف جامعه كه بيشترين تعداد مبتلايان اختلالات روان را هم تشكيل مي‌دهند، رقم گراني است و البته آن تعداد معدودي هم كه به دليل تشديد علائم‌شان مجبور به مراجعه هستند، از ناكافي بودن پوشش بيمه‌هاي پايه براي درمان‌هاي روانپزشكي و مداخلات روانشناختي گلايه دارند.
نتايج پيمايش ملي سال 1390 كه شيوع انواع اختلالات روان خفيف تا شديد در جمعيت 18 تا 64 ساله كشور را 23.6درصد، شيوع افسردگي را 13.6درصد برآورد كرده بود و تخمين مي‌زد كه از جمع كل مبتلايان، ٣٤درصدشان دچار اختلالات شديد، حدود 29درصدشان دچار اختلالات متوسط و حدود 36درصدشان دچار اختلالات خفيف باشند، حاكي از آن بود كه فقط 44درصد از كل مبتلايان، براي دريافت خدمات روانپزشكي اقدام كرده بودند، 41درصد مبتلايان از ادامه درمان منصرف شده بودند و حدود 50درصد مبتلايان گفته بودند كه مشكلات مالي، يكي از دلايل خودداري از مراجعات يا رها كردن درمان بوده است. نتايج پيگيري درمان تخصصي، اعداد نگران‌كننده‌تري داشت چنان‌كه 56درصد مبتلاياني كه علائم شديد داشتند، به دليل مشكلات مالي، براي بستري اقدام نمي‌كردند. نتايج ديگري در اين پيمايش نشان مي‌داد كه در سال انجام اين پيمايش، بيش از 27درصد درآمد سرانه خانوار، براي درمان روانپزشكي و روانشناختي مبتلايان اختلالات روان هزينه مي‌شد.
نتايج پيمايش ملي سلامت روان كه سال 1400 در جمعيت 15 تا 64 ساله كشور انجام شد هم نشان مي‌داد كه شيوع انواع اختلالات روان، نسبت به سال 1390 افزايش داشته و به 25.1درصد رسيده است. در اين پيمايش، شيوع اختلالات روانپزشكي در مناطق روستايي 26.5درصد، در مناطق شهري 24.7درصد، در افراد با وضعيت اجتماعي اقتصادي پايين (دهك‌هاي ضعيف) 30درصد و در افراد با وضعيت اجتماعي اقتصادي بالا (دهك‌هاي برخوردار) 20.3درصد برآورد شده بود.
مقايسه هزينه مشاوره و ويزيت روانپزشك
و روانشناس در سال‌هاي 1404 و 1405
ويزيت روانپزشك و روانشناس در بخش دولتي، خيريه و خصوصي، هر سال با مصوبه هيات‌وزيران تغيير مي‌كند. در سال 1405 هزينه ويزيت متخصص، فوق‌تخصص و فلوشيپ روانپزشكي در مراكز درمان دولتي، رقمي بين 218 هزار تومان تا 252 هزار تومان، در مراكز درمان خيريه، رقمي بين 541 هزار تومان تا 621 هزار تومان و در مراكز درمان خصوصي، رقمي بين 595 هزار تومان تا 681 هزار تومان بوده است. همچنين طبق مصوبه هيات‌وزيران، امسال تعرفه خدمات روانشناسي و مشاوره براي هر جلسه 45 دقيقه‌اي، بسته به ميزان تحصيلات و تخصص (كارشناسي ارشد تا دكتراي تخصصي با بيش از 15 سال سابقه) در مراكز دولتي رقمي بين 296 هزار تومان تا 403 هزار تومان، در مراكز خيريه بين 704 هزار تومان تا 986 هزار تومان و در مراكز خصوصي، بين 764 هزار تومان تا يك ميليون و 80 هزار تومان در نوسان بوده است.
مصوبه هيات‌وزيران درباره تعرفه‌هاي خدمات روانشناسي و روانپزشكي در سال 1404 هم نشان مي‌دهد كه پارسال رقم ويزيت روانپزشك متخصص تا فوق‌تخصص روانپزشكي در مراكز درمان دولتي، رقمي بين 230 هزار تومان تا 268 هزار تومان، در مراكز درمان خيريه، رقمي بين 353 هزار تومان تا 406 هزار تومان و در مراكز درمان خصوصي، رقمي بين 385 هزار تومان تا 431 هزار تومان تعيين شد. همچنين تعرفه خدمات روانشناسي و مشاوره، براي هر جلسه 45 دقيقه‌اي، بسته به ميزان تحصيلات و سابقه كار (كارشناس ارشد و دكتراي تخصصي با بيش از 15 سال سابقه كار) در بخش دولتي، رقمي بين 203 هزار تومان تا 274 هزار تومان، در بخش خيريه 468 هزار تومان تا 648 هزار تومان و در بخش خصوصي 503 هزار تومان تا 702 هزار تومان تعيين شد. مسوولان حوزه سلامت، تاييد مي‌كنند كه نه درمان‌هاي روانپزشكي كه معمولا با دريافت دارو همراه است و نه مشاوره و مراجعات به روانشناسان، هيچ كدام در يك جلسه پاسخ نمي‌گيرد و بيمار بايد در جلسات متوالي و منظم به بهبودي و بازگشت به روال معمول زندگي برسد چنان‌كه طبق اعلام سازمان نظام روانشناسي، در حوزه مداخلات روانشناختي، حداقل مراجعات، 10 جلسه است و گاهي براي حصول نتيجه اميدبخش و كاهش شدت اختلالات، ممكن است مشاوره تا 40 جلسه ادامه داشته باشد.
تعداد قليل مراجعات براي درمان‌هاي روانپزشكي و روانشناختي و همچنين سه بحراني كه در يك سال اخير، تنش‌هاي رواني جامعه را افزايش داد، دليلي بود كه رييس‌جمهور، بهار امسال و بعد از جنگ 40 روزه، دستور ويژه‌اي براي توسعه خدمات مشاوره و روانشناسي و افزايش دسترسي جمعيت عمومي به اين خدمات صادر كند.
خبر اين دستور را، تير‌ماه امسال، سيدحسن موسوي چلك؛ معاون سلامت اجتماعي سازمان بهزيستي كشور اعلام كرد. اين دستور درحالي صادر شد كه دو سنجشي كه سازمان بهزيستي و وزارت بهداشت درباره آسيب رواني جنگ 40 روزه انجام دادند، نتايج اميدبخشي نداشت و بدتر آنكه از جمع قابل‌توجه افرادي كه در اين سنجش‌ها، به عنوان افراد دچار اختلالات رواني متاثر از جنگ و بحران‌هاي يك سال اخير شناسايي شدند، تعداد بسيار كمي، پذيرفتند كه براي درمان تخصصي مراجعه كنند. يكي از اين سنجش‌ها كه با عنوان «تروماي رواني جنگ» توسط سازمان بهزيستي كشور و به مدت يك ماه و به صورت آنلاين در جمعيت بالاي 18 سال كشور انجام شد، نشان مي‌داد كه بيش از 16درصد شركت‌كنندگان در اين سنجش، از نظر علائم اختلالات رواني ناشي از جنگ، در سطح پرخطر بودند ولي فقط نيمي از اين جمعيت، پذيرفتند كه خدمات تخصصي مشاوره و روانشناختي دريافت كنند.
وزارت بهداشت هم در اولين هفته‌هاي جنگ 40روزه، در بين 340 هزار فرد ساكن در مناطق هدف حملات هوايي، يك غربالگري انجام داد و نتايج اين غربالگري اوليه نشان داد شيوع مشكلات جدي سلامت روان به دليل جنگ، در جمعيت عمومي حدود 10 تا 15درصد و براي جمعيتي كه به دليل آسيب جنگ و از دست رفتن خانه و دارايي‌شان، در مراكز اسكان موقت ساكن بودند، حدود 40درصد است. علاوه بر آنكه نيروهاي امدادي، عوامل اورژانس، ماموران آتش‌نشاني و كادر درمان كه با خسارات انساني جنگ روبه‌رو مي‌شدند، آسيب‌هاي رواني بيشتري داشتند. در مراحل بعدي، علاوه بر جمعيتي كه در مناطق آسيب‌ديده از جنگ ساكن بودند، مراجعان مراكز درماني هم تحت پوشش اين غربالگري قرار گرفتند تا اينكه تعداد جمعيت تحت پوشش اين سنجش، به 3 ميليون و 200 هزار نفر افزايش يافت و نتيجه نهايي نشان داد كه 700 هزار نفر از اين جمعيت، به سطحي از اختلالات روان رسيده‌اند كه هم بايد مداخلات روانشناختي دريافت كنند و هم در مواردي، لازم است كه داروهاي اعصاب و روان، اثرگذاري اين مداخلات را تكميل كند.
اوايل مهر ماه امسال، پيش‌‌بيني مديركل دفتر سلامت رواني وزارت بهداشت اين بود كه با گذشت چند ماه از بحران جنگ‌هاي 12 روزه و 40 روزه و حوادث دي‌ماه، علائم تنش‌هاي نهفته و اختلالات روان ناشي از اين بحران‌ها، بيشتر آشكار خواهد شد و حالا، زماني است كه جمعيت عمومي بايد توصيه به مراجعه و دريافت مداخلات روانشناختي را بسيار بيشتر از چند ماه قبل جدي بگيرد.
محمدرضا شالبافان؛ مديركل دفتر سلامت رواني اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت در گفت‌وگو با «اعتماد» در تحليل تعميم عمومي نتايج سنجش‌هايي كه با دامنه محدود يا در يك جمعيت محدود انجام مي‌شود، مي‌گويد: « وزارت بهداشت غربالگري جامع اختلالات سلامت روان مرتبط با بحران را براي مراجعان دريافت خدمات سلامت روان به مراكز جامع سلامت يا ساكنان مناطق آسيب‌ديده يا بستري‌هاي جنگ انجام داد ولي پاسخ به پيمايش‌هاي آنلاين، ممكن است ارتباط مستقيمي با ميزان و تمايل افراد به مراجعه نداشته باشد، چون بسياري افراد ممكن است به دلايل مختلف علائم را در خودشان تشخيص داده باشند و به مراكز ديگري مراجعه كنند اما در پيمايش‌ها شركت نكنند. اطلاع‌رساني عمومي درباره علائم اختلالات رواني و نوع كمك و مداخله و ارايه راهكارهاي در دسترس و ملموس، بسيار مهم‌تر و مفيدتر است. ما مي‌توانيم به مردم بياموزيم كه بعد از هر بحراني و ازجمله جنگ‌ها، ممكن است دچار علائمي مثل تحريك‌پذيري و بي‌خوابي و احساس نااميدي و افسردگي و اضطراب مكرر و كابوس شبانه و حتي افكار خودكشي شوند و اگر هر كدام از اين علائم را داشتند، بايد حتما كمك تخصصي بگيرند. كمك تخصصي مي‌تواند كمك روانشناسي در هر مركز
در دسترس باشد ولي دولت هم موظف است كه خدمات در دسترس فراهم كند.»
باز هم مساله هزينه خدمات تخصصي روانشناختي و روانپزشكي مطرح است به خصوص در اين ايامي كه تورم، گراني هزينه‌هاي زندگي و مشكلات اقتصادي خانواده‌ها، باعث شده كه درمان‌هاي روانشناختي وپيگيري براي بيماري‌هاي روان‌تني، در مقايسه با بيماري‌هاي جسمي، در اولويت‌هاي بعدي و حتي آخر قرار بگيرند. شالبافان مي‌گويد كه باتوجه به ضرورت پيگيري علائم اختلالات رواني، امكان دريافت خدمات رايگان براي عموم مردم فراهم شده و تمام جمعيت مي‌توانند از طريق تماس با سامانه190، مشاوره تلفني رايگان دريافت كنند يا به مراكز خدمات جامع سلامت مراجعه كنند و ضمن دريافت معاينه و مشاوره رايگان، در صورت تشخيص روانشناس مستقر در اين مراكز، به مراكز «سراج» ارجاع شوند و خدمات تخصصي روانپزشكي و روانشناختي رايگان بگيرند.
«سراج» نام اختصاري براي خدمات سلامت روان جامعه محور به صورت رايگان است و حالا با بيش از 11 سال سابقه ارايه اين خدمات، 148 مركز سراج در كل كشور فعال است.
اولين مركز سراج سال 1394 و در شهرهاي اسكو، مشهد و بردسير ايجاد شد. شيوه ارايه خدمات در اين مراكز، پذيرش از طريق نظام ارجاع است و لازم است كه بيمار، حتما از طريق مراكز جامع خدمات سلامت و بعد از معاينه و مشاوره با روانشناس مستقر در مراكز جامع خدمات سلامت، به مراكز سراج ارجاع شود و بنابراين هيچ مراجعه حضوري به مراكز سراج ممكن نيست.
شالبافان در توضيح خدمات سلامت روان به شكل رايگان براي عموم مردم مي‌گويد: «در وزارت بهداشت، از ابتداي امسال براي سامانه تلفني 190، لاين 9 را فعال كرديم و مردم مي‌توانند براي دريافت مشاوره سلامت روان و آموزش روش‌هاي كاهش استرس، از ساعت 8 صبح تا 12 شب با اين سامانه تماس بگيرند و به صورت رايگان و حتي گمنام، مشاوره سلامت روان دريافت كنند. تداوم فعال بودن اين سامانه براي ما بسيار مهم است چون معمولا در بحران‌ها خدمات مختلفي به صورت آنلاين فعال مي‌شوند ولي با فروكش كردن بحران، اين خدمات هم كاهش مي‌يابند درحالي كه بسياري از علائم روانپزشكي معمولا بعد از پايان مرحله اوليه بحران بروز مي‌كنند. در صورتي كه مردم نيازمند دريافت خدمات حضوري باشند، مي‌توانند به نزديك‌ترين مركز جامع خدمات سلامت در شهر محل زندگي شان مراجعه كنند و در اين مراكز هم روانشناس حضور دارد و خدمات اين مراكز هم رايگان است. پزشك عمومي مستقر در اين مراكز، درباره اختلالات شايع روانپزشكي مثل اضطراب و افسردگي و اختلال استرس بعد از سانحه، آموزش ديده و مي‌تواند براي مراجعان، دارو تجويز كند. در صورتي كه مراجعان نيازمند خدمات تخصصي روانپزشكي و روانشناسي باشند، روانشناس يا پزشك عمومي مستقر در مراكز جامع خدمات سلامت، مراجعان را به مراكز سراج ارجاع مي‌دهند و بنابراين، مراجعه به مراكز سراج فقط از طريق نظام ارجاع امكان‌پذير است. مراكز سراج از چند سال قبل در كشور فعال شده و تعداد مراكز تا نيمه اول امسال به 148 مركز افزايش يافته كه 44 مركز، در نيمه اول امسال فعال شده و در اين مراكز، روانپزشك و روانشناس و مددكار اجتماعي حضور دارند و خدمات اين مراكز هم رايگان است.»
مديركل دفتر سلامت رواني وزارت بهداشت، پيگيري مداخلات روانشناختي و روانپزشكي را هم با توجه به نتايج پيمايش‌هاي ملي و هم باتوجه به سه بحراني كه جامعه ايران در طول يك سال اخير از سر گذراند، ضروري مي‌داند و در پاسخ به «اعتماد» درباره تغييرات در سلامت روان جامعه بعد از سه بحران جنگ‌هاي 12 روزه و 40 روزه و همچنين، حوادث دي پارسال مي‌گويد: «در كشور ما كه با پراكندگي و گستردگي جمعيت و تفاوت شرايط اقليمي مواجهيم، پيمايش‌هاي ملي حتما بايد به صورت دوره‌اي و با فاصله 7 تا 10 ساله انجام شود كه آخرين پيمايش هم سال 1400 بود كه شيوع 25.1درصدي انواع اختلالات روان به دست آمد اما باتوجه به تغيير شرايط در يك سال اخير، ممكن است اين عدد تغيير كرده باشد اما قبل از انجام پيمايش، نمي‌توانيم عدد جديدي اعلام كنيم. براي پيمايش جديد هم برنامه‌ريزي‌هايي انجام شده ولي اجراي متمركز اين برنامه‌ريزي‌ها در ميانه بحران ممكن است با دشواري‌هايي همراه باشد علاوه بر اينكه انجام اين پيمايش‌ها زمان‌بر است. ارزيابي‌هاي ما بعد از جنگ 12روزه، متمركز بر مناطق دچار آسيب‌هاي جنگ بود كه به زودي نتايج آن درباره اختلال استرس بعد از سانحه منتشر مي‌شود. بعد از جنگ 40روزه هم غربالگري اختلالات روان را از طريق شبكه‌هاي بهداشت سراسر كشور انجام داديم كه بايد يافته‌هاي اين غربالگري هم تجميع و بررسي شود.»