سيدمحي‌الدين حسيني‌مقدم
هنگامي كه تصوير كودكان به سرمايه‌اي براي كسب درآمد در شبكه‌هاي اجتماعي تبديل مي‌شود، مرز ميان خاطره‌سازي خانوادگي و بهره‌كشي اقتصادي كجاست؟ مساله اينجا انتشار عكس و فيلم نيست؛ مساله، حق كودك براي داشتن زندگي و حريمي است كه هنوز فرصت انتخاب آن را پيدا نكرده است.
كافي است چند دقيقه در شبكه‌هاي اجتماعي بچرخيم؛ كودكي را مي‌بينيم كه جلوي دوربين مي‌خندد، كودكي ديگر كه محصولي را معرفي مي‌كند و ديگري كه در كنار پدر و مادرش، بخشي از زندگي روزمره خانواده را به نمايش مي‌گذارد. اين تصاوير براي بسياري از ما دوست داشتني و سرگرم‌كننده‌اند؛ گاهي لبخند مي‌آورند و گاهي حس صميميت و نزديكي ايجاد مي‌كنند، اما پشت بعضي از اين قاب‌هاي ظاهرا ساده، سوالي به ذهن من و شما خطور مي‌كند؛ آيا كودك فقط در حال بازي است يا حضور او به بخشي از يك فعاليت اقتصادي تبديل شده است؟
اين سوال ما را به يكي از مسائل كمتر ديده شده جهان رسانه‌اي امروز مي‌رساند؛ اينكه تصوير كودك، به غير از ثبت خاطره مي‌تواند به سرمايه‌اي براي جلب مخاطب، جذب تبليغات و كسب درآمد تبديل شود. در چنين حالتي، نمي‌شود موضوع را به انتخاب والدين يا سليقه خانواده‌ها محدود كرد. ما با پديده‌اي مواجه هستيم كه در آن اقتصاد، رسانه و زندگي خصوصي درهم تنيده‌اند و كودكي، بي‌آنكه خود معناي اين مناسبات را بداند، ممكن است به بخشي از چرخه توليد محتوا و سودآوري تبديل شود.
از منظر مطالعات فرهنگي و رسانه، اهميت اين پديده در واقع تغيير معناي كودكي در برخورد و مواجهه با شبكه‌هاي اجتماعي است. در گذشته تصوير كودك در آلبوم خانوادگي مي‌ماند و در جمعي محدود ديده مي‌شد؛ امروز همان تصوير مي‌تواند در چند دقيقه به هزاران نفر برسد، بارها بازنشر شود و سال‌ها در فضاي مجازي باقي بماند. آنچه تغيير كرده، مرز ميان زندگي خصوصي و نمايش عمومي نيز جابه‌جا شده است.
وقتي بازي به كار تبديل مي‌شود
البته هر حضور كودكي در شبكه‌هاي اجتماعي را نمي‌توان كار كودك ناميد. پدر و مادري كه از لحظه‌هاي شيرين فرزندشان فيلم مي‌گيرند يا تصويري خانوادگي منتشر مي‌كنند، لزوما در حال بهره‌كشي از او نيستند. مساله از جايي آغاز مي‌شود كه اين حضور از حالت اتفاقي و شخصي خارج مي‌شود؛ كودك بايد مرتب جلوي دوربين حاضر شود، يك رفتار يا جمله را بارها تكرار كند، محصولي را معرفي كند يا مطابق انتظار مخاطبان و نياز صفحه رفتار كند. وقتي توليد محتوا استمرار پيدا مي‌كند، قرارداد تبليغاتي شكل مي‌گيرد و درآمد به حضور كودك وابسته مي‌شود و نمي‌توان همه چيز را به حساب سرگرمي گذاشت.
ويژگي نگران‌كننده اين شكل از كار، پنهان ماندن آن در دل زندگي عادي است. كودك در خانه است، لباس بازي به تن دارد و شايد در ظاهر از حضور مقابل دوربين لذت هم ببرد، اما همين فعاليت ممكن است زمان استراحت، بازي آزاد، درس و ارتباط طبيعي او با همسالانش را محدود كند. گاهي نيز براي ثبت يك تصوير جذاب، كودك ناچار مي‌شود احساس يا رفتاري را چند بار تكرار كند؛ لبخند بزند، گريه كند، تعجب نشان دهد يا نقشي را بازي كند كه بزرگ‌ترها برايش در نظر گرفته‌اند.
در چنين شرايطي كودك شايد نداند چرا بايد دوباره همان صحنه را اجرا كند يا چرا انتشار يك فيلم اهميت دارد، اما بزرگسالان مي‌دانند كه هر بازديد بيشتر مي‌تواند به معناي مخاطب بيشتر و درآمد بالاتر باشد.
اقتصاد توجه و كودكاني كه ديده مي‌شوند
شبكه‌هاي اجتماعي بر پايه جلب و نگه داشتن توجه مخاطب فعاليت مي‌كنند. هر چه يك محتوا بيشتر ديده شود و واكنش بيشتري برانگيزد، امكان گردش و بهره‌برداري اقتصادي از آن افزايش مي‌يابد. در اين ميان، تصوير كودكان به دليل برانگيختن احساسات و ايجاد حس صميميت، مي‌تواند براي برخي صفحه‌ها و كسب‌وكارها جذابيت ويژه‌اي داشته باشد.
به اين ترتيب، آنچه زماني بخشي از زندگي معمولي خانواده بود، ممكن است به محتوايي براي رقابت بر سر بازديد و دنبال‌كننده تبديل شود. والدين، مديران صفحات، شركت‌هاي تبليغاتي و برندها هر كدام به شكلي در اين چرخه حضور دارند، اما كودك، با وجود آنكه چهره اصلي بسياري از اين محتواهاست، لزوما سهمي در تصميم‌گيري درباره انتشار تصوير، شيوه استفاده از آن يا درآمد حاصل ندارد.
اينجا يك تناقض جدي شكل مي‌گيرد؛ كودك بيش از هميشه ديده مي‌شود، اما ممكن است كمتر از هميشه درباره ديده شدن خود حق انتخاب داشته باشد. تصوير او در برابر چشم هزاران نفر قرار مي‌گيرد، بي‌آنكه بتواند پيامدهاي اين حضور را درك كند يا درباره حدود آن تصميم بگيرد.
البته ممكن است پدر و مادري با انگيزه ثبت خاطره يا حتي كمك به آينده فرزندشان وارد اين مسير شده باشند، اما نيت خير، به تنهايي تضمين‌كننده رعايت حقوق كودك نيست. وقتي درآمد، شهرت و انتظارات مخاطبان وارد زندگي خانوادگي مي‌شود، ممكن است تصميم‌هايي گرفته شود كه در كوتاه‌مدت سودآور به نظر برسند، اما در بلندمدت به زيان كودك تمام شوند.
تصويري كه امروز منتشر مي‌شود، فردا چه سرنوشتي دارد؟
بخش مهم ديگري از ماجرا به حريم خصوصي و هويت ديجيتال كودكان مربوط است. كودكي كه امروز در برابر دوربين لبخند مي‌زند، چند سال بعد نوجواني خواهد بود كه شايد نخواهد تصاوير خصوصي دوران كودكي‌اش همچنان در دسترس عموم باشد. ممكن است از انتشار يك فيلم، يك شوخي خانوادگي يا حتي تصويري كه زماني براي اطرافيان بامزه بوده، احساس ناراحتي كند، اما فضاي مجازي به‌آساني خاطره‌ها را از دسترس خارج نمي‌كند؛ تصاوير مي‌توانند ذخيره، بازنشر و از زمينه اوليه خود جدا شوند.
پرسش اين است؛ آيا والدين حق دارند به جاي فرزندشان درباره تمام ابعاد هويت ديجيتال او تصميم بگيرند؟ رضايت پدر و مادر براي مراقبت از كودك اهميت دارد، اما نمي‌تواند در همه موارد جاي حق و مصلحت خود كودك را بگيرد. هرچه كودك به سن تشخيص و آگاهي نزديك‌تر مي‌شود، نظر و خواست او نيز بايد جدي‌تر گرفته شود.
حفاظت از كودك در فضاي مجازي هم به جلوگيري از انتشار تصاوير نامناسب محدود نيست، چراكه درآمد حاصل از فعاليت اقتصادي او، نحوه نگهداري و مصرف اين درآمد، قراردادهاي تبليغاتي، ميزان زماني كه صرف توليد محتوا مي‌كند و حق او براي محدود كردن يا حذف تصاويرش در آينده، همگي بخشي از حقوقي هستند كه بايد موردتوجه قرار گيرند. كودك نبايد سال‌ها بعد با پيامد تصميم‌هايي روبه‌رو شود كه در زمان كودكي، ديگران به جاي او گرفته‌اند.
قانون؛ حلقه مفقوده حمايت از كودك
در فضاي مجازي
گزارش مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي با عنوان «كودك كار رقومي (ديجيتال): بهره‌كشي اقتصادي از كودكان در بستر فضاي مجازي» از اين منظر اهميت دارد كه مساله را از سطح هشدارهاي اخلاقي فراتر مي‌برد و به ضرورت شناخت و تنظيم اين شكل تازه از فعاليت اقتصادي مي‌پردازد.
در اين گزارش، براي تشخيص فعاليت اقتصادي كودك، به شاخص‌هايي مانند استمرار حضور، هدف درآمدزايي، صرف زمان منظم، قراردادهاي تبليغاتي، دريافت حمايت مالي، مديريت حرفه‌اي صفحه و تاثير فعاليت بر آموزش، استراحت و سلامت كودك توجه شده است. همچنين بر ضرورت حفاظت از درآمد كودك، شفافيت قراردادها و مسووليت مشترك والدين، برندها، آژانس‌هاي تبليغاتي و مديران صفحات تاكيد مي‌شود.
همچنين اين گزارش با بررسي تجربه‌هايي ازجمله قانون فرانسه درباره بهره‌برداري تجاري از تصوير كودكان زير ۱۶ سال در پلتفرم‌هاي آنلاين و برخي قوانين ايالت‌هاي امريكا، نشان مي‌دهد كه حمايت از كودكان در اين عرصه به قواعد مشخص و ضمانت اجرايي نياز دارد. پيشنهاد افزودن حكم يا فصل ويژه به قانون حمايت از اطفال و نوجوانان و تدوين مقررات اجرايي نيز در همين چارچوب مطرح شده است.
اهميت اين پيشنهادها در آن است كه مسووليت را فقط متوجه خانواده نمي‌كند. اگر يك برند از حضور كودك براي تبليغ محصول استفاده مي‌كند، اگر واسطه‌اي براي توليد محتواي تجاري با كودك قرارداد مي‌بندد و اگر پلتفرمي از گردش اين محتوا بهره مي‌برد، هر كدام بايد در قبال حقوق كودك مسووليت داشته باشند. نمي‌توان از تصوير و حضور كودك ارزش اقتصادي توليد كرد، اما هنگام حمايت از او تمام مسووليت را بر دوش خانواده گذاشت.
قانون‌گذاري در اين زمينه بايد روشن كند كه چه فعاليتي مصداق كار اقتصادي كودك است، درآمد او چگونه بايد حفظ شود، چه محدوديت‌هايي براي زمان و نوع فعاليت وجود دارد و در صورت تضييع حقوقش، چه مرجعي بايد به شكايت رسيدگي كند. مهم‌تر از همه، مقررات نبايد به ممنوعيت كلي حضور كودكان در فضاي مجازي بينجامد؛ هدف، ايجاد تعادلي است كه هم امكان حضور و خلاقيت را حفظ كند و هم اجازه ندهد اين حضور به ابزاري براي بهره‌برداري اقتصادي تبديل شود.
كودكي را نمي‌توان با بازديد و دنبال‌كننده اندازه گرفت
شايد مساله اصلي فراتر از قانون و مقررات باشد. ما بايد درباره فرهنگي تأمل كنيم كه در آن گاهي ديده شدن، به جاي تجربه كردن مي‌نشيند؛ فرهنگي كه ممكن است ارزش يك لحظه از زندگي را با تعداد بازديدها و واكنش‌ها بسنجد. در چنين فضايي، حتي صميمي‌ترين لحظه‌هاي خانوادگي نيز مي‌توانند به محتوايي براي رقابت و درآمدزايي تبديل شوند.
فناوري و شبكه‌هاي اجتماعي بخشي جدايي‌ناپذير از زندگي نسل جديدند و نمي‌توان كودكان را از جهان ديجيتال جدا كرد. آنها حق دارند ياد بگيرند، ارتباط برقرار كنند، خلاقيت خود را نشان دهند و در اين فضا حضور داشته باشند. اما اين حضور بايد با رعايت حق انتخاب، امنيت، حريم خصوصي و منافع آنان همراه باشد.
شايد اينكه همه ما موظف شويم پيش از انتشار هر تصوير و ساخت هر محتوايي با حضور كودك، از خود بپرسيم: اين كار براي او چه فايده‌اي دارد؟ آيا واقعا به خواست و مصلحت او انجام مي‌شود يا قرار است از تصويرش براي جلب‌توجه ديگران استفاده كنيم؟
كودك قبل از آنكه چهره يك صفحه، ابزار تبليغ يا منبع درآمد باشد، انساني در حال رشد است؛ انساني كه به بازي، آرامش، تجربه كردن و حتي حق اشتباه كردن نياز دارد. نبايد اجازه دهيم منطق بازار، اين فرصت ساده اما بنيادين را از او بگيرد.
كارشناس‌ارشد مطالعات فرهنگي و رسانه